„Makijaż jest dobry jedynie wtedy, kiedy nie widać, że go mamy; czysta skóra to fundament, na którym buduje się piękno.”

Hollywoodzki czarodziej makijażu

Factor Max, właśc. Faktorowicz Maksymilian (Michał) (18.02.1872, Zduńska Wola –30.08.1938, Los Angeles)[1.1] – fryzjer, kosmetolog, wynalazca i producent kosmetyków, pionier makijażu filmowego, twórca legendarnej marki kosmetyków „Max Factor”, zdobywca Oskara za charakteryzację filmową, autor słynnej charakteryzacji Borisa Karloffa w filmie Frankenstein.

Max Factor przyszedł na świat w Zduńskiej Woli jako jedno z dziesięciorga dzieci Abrama Joska Faktorowicza – robotnika łódzkiej fabryki włókienniczej oraz Cyrli (Cecylii), z domu Wrocławskiej (wedle niektórych źródeł – Tandowskiej).

Już jako siedmiolatek wspomagał skąpy domowy budżet pracując jako pomocnik aptekarza i dentysty, a potem terminując u jednego z najbardziej wziętych perukarzy w mieście. Czteroletnie doświadczenie i naturalne zdolności do układania fryzur, tworzenia peruk i makijażu wyznaczyły ścieżkę dalszej kariery Maksymiliana. Po krótkim epizodzie w zespole berlińskiego fryzjera Antona, w wieku czternastu lat przeniósł się do Moskwy.

W 1895 r., po obowiązkowej czteroletniej służbie wojskowej w armii rosyjskiej, otworzył w Riazaniu, przy ulicy Sobornoj 48, sklep perukarsko-drogeryjny, gdzie prowadził sprzedaż własnoręcznie wykonanych kremów, różu, perfum i peruk[1.2]. Tam prawdopodobnie zetknął się z trupą aktorów Teatru Wielkiego, co szybko zaprowadziło go na salony artystycznych i politycznych elit Moskwy. Został kosmetologiem i wizażystą Aleksandra Mikołajewicza Romanowa, cara Mikołaja II i jego dworu.

W następstwie nasilających się nastrojów antysemickich (drugiej fali pogromów na Żydach), oraz „kontrolą i zaborczością aktorskiej trupy i carskiej świty” (musiał ukrywać swoje małżeństwo i trójkę dzieci), w lutym 1904 r. przy pomocy zaufanego członka dworu potajemnie wyemigrował z rodziną do Stanów Zjednoczonych. Na skutek pomyłki amerykańskiego oficera imigracyjnego, w Stanach Zjednoczonych zarejestrowano go pod nazwiskiem „Max Factor”[1.3].

Dołączył do brata i wuja w Saint Louis, gdzie założył salon fryzjerski „Factor”, oferujący kąpiele, golenie i strzyżenie. W 1907 albo 1908 r., szukając może okazji dostępu na plany filmowe, przeniósł swój sklepik z Saint Louis do śródmieścia Los Angeles.

Początkowo „Max Factor’s Antiseptic Hair Store. Toupees made-to-order. High-grade work” przy 1223 South Central Avenue[1.4] oferowało usługi fryzjerskie i perukarskie, ale już w 1909 r. Factor wyprodukował serię własnych kosmetyków (puder, róż, cienie do powiek i pomadka do ust), oznaczonych firmową marką „Max Factor & Company”.

W 1914 r.  Maksymilian opracował formułę podkładu w kremie o płynnej konsystencji, który dawał się łatwo nakładać i zmywać, a przy tym nadawał twarzy naturalny wygląd (bez efektu maski) i na dodatek był zapakowany w tubkę! Podkład ten, produkowany w dwunastu odcieniach, okazał się rewolucją kosmetologiczną, która otworzyła mu drzwi do najważniejszych producentów filmowych.

Niestrudzony eksperymentator, dysponujący własnym laboratorium chemicznym, był w stanie dotrzymać kroku dynamicznym zmianom w branży filmowej. W 1918 r. wypuścił puder do twarzy „Color Harmony” w szerokiej gamie odcieni, które umożliwiły indywidualne potraktowanie cery każdego aktora lub aktorki. Autorską metodę charakteryzacji nazwał „make-up”. Termin ten upowszechnił się szybko, mimo dość wulgarnych w owym czasie konotacji (w tzw. dobrych domach uważano wówczas często, że malują się głównie prostytutki i aktorki).

Kolejne innowacje Maxa dotyczyły technik upiększania na potrzeby filmów z zastosowaniem błon panchromatycznych (makijaż korekcyjny Factora – Panchromatic Make-up – niwelował efekt ciemnej skóry na ekranie, za co otrzymał Oskara w 1929 r.), a następnie pierwszych filmów w technikolorze. Rozprowadzany specjalną gąbką podkład korekcyjny, tzw. Pancake Make-up z 1935 r. został wykorzystany w wielu filmach m.in Szlak samotnej sosny (The Trail of the Lonesome Pine), Tańczący pirat (Dancing Pirate), The Garden of Allah, Ramona, czy w Vogues, gdzie po raz pierwszy charakteryzacja została wymieniona w napisach końcowych.

Pancake Make-up do dzisiaj nosi miano “najszybciej i najczęściej sprzedawanego kosmetyku w historii branży kosmetycznej” i jest podstawowym produktem upiększającym w każdej drogerii.

Klientelę Factora stanowiły największe sławy kina: m.in. Pola Negri, Ginger Rogers, Marlena Dietrich, John Wayne, Charlie Chaplin, Buster Keaton, Fatty Arbuckle, Frank Sinatra, Gloria Swanson, Mary Pickford, Bette Davis, Norma, Joan Crawford, Lucille Ball i Judy Garland. Być może to właśnie specjalny podkład – żółty puder, który rozjaśniał cerę i kamuflował blizny uczynił amanta z Rudolfa Valentino. Douglas Fairbanks zawdzięcza Faktorowi „pierwszy odporny na pot makijaż ciała”, Phyllis Haver – sztuczne rzęsy, Rita Heyworth – rude loki, a Jean Harlow – platynowe. To on, jako pierwszy, wpadł na pomysł wynajmowania tzw. celebrytek do reklamy swoich kosmetyków.

Pod koniec lat 30. XX w. firma rodzinna Maksymiliana była prężnym już imperium, działającym na terenie całych Stanów Zjednoczonych. Kosmetyki firmowane marką Max Factor eksportowane były do 80 krajów świata.

W 1928 r. przedsiębiorstwo zatrudniało ok. 250 osób. Przeniosło się do budynku w stylu art deco przy 1660 N. Highland Ave niedaleko Hollywood Boulevard, który zaprojektował S. Charles Lee na specjalne zamówienie wizażysty (dziś w budynku mieści się Muzeum Hollywood z wydatną kolekcją przedmiotów należących do Max Factor &Company, w tym przypominającym narzędzie tortur kalibratorem urody). Maestro makijażu prowadził tam od 1935 r. „Hollywood Make-Up Studio”,  z oddzielnymi pomieszczeniami do makijażu dla brunetek, braunetek (termin stworzony przez Factora), blondynek, i rudowłosych gwiazd ekranu.

Czarodziej makijażu zmarł w sile wieku, z niejasnych przyczyn, w 1938 roku. Firmę przejął syn Francis Factor, który przybrał imię Max. Firma zachowała rodzinny charakter do 1973 roku. Współcześnie „Max Factor” jest linią kosmetyków Coty, Inc.

 Olga Mielnikiewicz

Bibliografia

• Basten F.E., Max Factor. Człowiek, który dał kobiecie nową twarz, Kraków, 2013.
• Borucki M., Wielcy zapomniani. Polacy, którzy zmienili świat, Warszawa, 2016.
• Max Factor, Cosmetics and Skin [online:] http://www.cosmeticsandskin.com/companies/max-factor.php [dostęp: 03.09.2020].
• Max Factor & Company, broszura reklamowa tupecików i peruk z 1917 r. [online: ] http://www.cosmeticsandskin.com/booklets/max-wigs-1917.php i sposobów wykonywania makijażu http://www.cosmeticsandskin.com/booklets/max-new-art-1929.php [dostęp: 02.09.2020]
• Dootson Sinclair K., The Hollywood Powder Puff War”: Technicolor Cosmetics in the 1930s, “Film History” 2016, t. 28, nr 1, ss. 107-131 [online:] https://www.jstor.org/stable/10.2979/filmhistory.28.1.04#metadata_info_tab_contents [dostęp: 02.09.2020].
• Kuperberg C. i J., The Max Factor, film dokumentalny, Wichita Films, 2018.
• Make up and believe, “New Yorker” z 01.09.2008 [online:] https://www.newyorker.com/magazine/2008/09/01/makeup-and-make-believe [dostęp: 02.09.2020].
• Żebrowska K., Modowe Rewolucje. Niezwykła historia naszych szaf, Kraków 2019.