Król Żelaza, Samson Potężny, polski Apollo, żydowski Superman. Siłacz o miękkim sercu

Zygmunt (Zisze) Breitbart (22.02.1893, Stryków – 12.10.1925, Berlin)  –  siłacz, cyrkowiec, aktor wodewilowy, uważany za najsilniejszego człowieka świata.

Zisze Chaim Breitbart przyszedł na świat w Strykowie jako jedno z sześciorga dzieci w rodzinie ortodoksyjnych Żydów Icka Hersza Brajtbarta i Zeldy Gitli z domu Testylier, ale wychowywał się w Bałutach. Jego ojciec był kowalem. Zisze, już jako kilkulatek, pomagał w kuźni. O rodzinie mówił: „Byliśmy tak biedni, że do piętnastu lat nie miałem na nogach obuwia”[1.1].

Jego dzieciństwo stało się temat licznych legend biograficznych. Niezwykłą siłę miał odziedziczyć w genach po dziadku, także kowalu, który miał unieść swego konia, kiedy ów złamał nogę, wrzucić na wóz i własnymi rękami zaciągnąć do domu. Wyrzucany z chederów za demonstrowanie swej krzepy na rówieśnikach, Zisze nie ukończył żadnej szkoły. Ponoć, zirytowany przez nauczyciela, miał „kopnąć nogą ławkę tak, że ta rozleciała się w kawałki”[1.2].

Zisze nie chciał być kowalem. Jako nastolatek uciekł z domu i przyłączył się do wędrownej trupy cyrkowej. Początkowo podnosił głazy, zarabiając 20–30 kopiejek dziennie. Wkrótce przerzucił się na podnoszenie ciężarów i zapasy.

Jego kariera – jak wspominał w wywiadach – rozpoczęła się na dobre w czasie I wojny światowej w Niemczech. Został wcielony do armii rosyjskiej, ale zaraz na początku wojny dostał się do niewoli niemieckiej. Po siedemnastu miesiącach zbiegł; schwytany odsiedział siedem miesięcy w berlińskim więzieniu. Po odbyciu kary, początkowo urządzał popisy siły dla amerykańskich żołnierzy w Berlinie, potem występował w kabaretach i na jarmarkach w różnych miastach. W 1919 r. w Bremie „wyłowił” go pracownik Zirkus Busch, jednego z największych cyrków w Europie. Dyrektorka Paula Busch dała angaż Breitbartowi. Nie minął rok, a już było o nim głośno niemal w całej Europie[1.3]].  

Inna wersja jego niemieckich losów podaje, iż znalazł się w Niemczech w 1914 roku. Początkowo pracował w fabryce w Düsseldorfie. Jego atletyczna kariera rozpoczęła się w dopiero w 1917 r. w Berlinie, w „Zirkus Schumann”[1.4].

W latach 1918–1920 mieszkał w Koblencji, gdzie ożenił się 11 listopada 1918 r. ze starszą o trzy lata wdową Ewą Łucją Emilią Huy z domu Weitz[1.5]. Tam Zisze występował w „Apollo Theater, Kino, Varieté” przy Löhrstraße 80. Na afiszach był zapowiadany jako „Światowej sławy atleta Zygmunt Breitbart z berlińskiego cyrku Schumanna”. Wedle tej wersji dopiero w 1920 r. został gwiazdą „Zirkus Busch”.

Tak czy inaczej, w latach 1920–1923 „Król żelaza” występował już jako główna atrakcja programu na arenach cyrkowych praktycznie w całej Europie: Niemczech, Austrii, Francji, Holandii, Polsce (także gościnnie z innymi trupami cyrkowymi). Jego popisowy repertuar obejmował: zginanie stalowych prętów we wzory kwiatowe, okręcanie ich wokół swego ramienia, rozciąganie i rozgryzanie podków, przegryzanie monet i łańcuchów, ciągnięcie zębami wozów pełnych ludzi, wbijanie gwoździ w deskę gołymi rękami, unoszenie jedną ręką słoniątka, jednocześnie trzymając w zębach koło lokomotywy; czynił to wszystko stojąc na drabinie! W trakcie programu Grób Herkulesa siłacz podtrzymywał most przerzucony w poprzek klatki piersiowej, po którym paradowały konie i byki, przejeżdżały motocykle. W innym słynnym numerze trzymał na piersiach stalowy motodrom, po którym jeździli dwaj motocykliści. Łączny ciężar konstrukcji wynosił ponad dwie tony. 

Breitbart budził podziw tłumów nie tylko niebywałą siłą, ale również drobiazgowo opracowaną choreografią oraz kostiumami scenicznymi. Najchętniej występował w stroju rzymskiego centuriona, a na scenę wjeżdżał rydwanem zaprzęgniętym w konie przy akompaniamencie trąb do opery Wagnera Zygfryd. Pojawiał się też półnagi, owinięty skórą lamparta albo w stroju prostego kowala. Jednym z jego scenicznych wizerunków był Szymon Bar Kochba, przywódca starożytnego powstania przeciw Rzymianom, tytułujący się „księciem Izraela”. Jego występom towarzyszyły insygnia cesarzy, ale także gwiazda Dawida lub syjonistyczna flaga niebiesko-biała. Widowisko cyrkowe było dla artysty – zaangażowanego syjonisty – okazją do manifestacji jego żydowskiego pochodzenia.

W 1923 r. nabył ziemię w Friedrichsthal na obrzeżach Oranienburga, gdzie zbudował okazałą luksusową posiadłość Villa Breitbart. Zamierzał osiąść w niej wraz z rodziną po skończeniu kariery i zająć rolnictwem.

W latach 1923–1924 odbył, wraz z żoną i adoptowanym (prawdopodobnie w Polsce) synem Oskarem Eichnerem, tournée po Stanach Zjednoczonych, które przebiegało pod hasłem „Superman of the Ages”. Tylko w jednym, bożonarodzeniowym tygodniu oglądało go ok. 55 tysięcy widzów. Zarobił siedem tysięcy dolarów. Niektórzy twierdzą, że podczas pobytu w Ameryce stał się inspiracją dla twórców komiksowego Supermana, Jerry'ego Shustera i Joe Siegela.

W 1923 r. otrzymał amerykańskie obywatelstwo. Rok później opracował dobrze sprzedający się poradnik Muscle Power, kurs korespondencyjny kulturystyki oraz założył Breitbart Instutute of Physical Culture. Wymyślił i wykonał tzw. Breitbart Apparatus, urządzenie do ćwiczeń wzmacniających kości i mięśnie.

Atleta w krótkim czasie stał się ikoną popkultury okresu międzywojennego. Jego podobizna znajdowała się na wózkach warszawskich tragarzy i handlarzy ulicznych. Tworzono i śpiewano o nim piosenki w jidysz i po polsku (np. Rachela Fajgensztajn –„Breitbard śni”). Dla wschodnioeuropejskich Żydów był niczym biblijny Samson, potężny bohater, którego wygląd i siła podważały popularne stereotypy o wątłych Żydach.

Mimo bogactwa i przywilejów Breitbard pozostał wrażliwy na kwestie społeczne. Wspierał różne organizacje dobroczynne, łożył na wyżywienie ubogich. W miastach, w których występował, odwiedzał szpitale dziecięce, gdzie grał dla małych pacjentów na wiolonczeli. W 1925 r. dał charytatywny pokaz w lubelskim kinoteatrze „Rusałka”, wspierając szpital żydowski. Jego hojność była tak wielka, że po nagłej śmierci praktycznie nic nie pozostało z jego majątku. Emilia sprzedała Villę Breitbart w 1928 r., aby pokryć rodzinne długi[1.6].

Kariera „Samsona Potężnego” dobiegła końca w lipcu 1925 r. w Radomiu. Podczas wykonywania rutynowego numeru drasnął go w nogę zardzewiały gwóźdź. Wdała się infekcja. „Impresario zmusił go do kontunuowania tournée, w Siedlcach występował z 38-stopniową gorączką, we Włocławku już z mocno spuchniętą nogą, w Warszawie lekarze stwierdzili, że nic mu nie dolega”[1.7]. Mimo operacji przeprowadzonych w berlińskim szpitalu pod okiem profesora Birra, zakończonych ostatecznie amputacją nogi, Zygmunt Breitbart zmarł 12 października 1925 roku.

„W pogrzebie uczestniczyły tysiące żydów i chrześcijan. Naczelny rabin dr Esra Munk wygłosił mowę, w której szczególnie chwalił zmarłego za lekceważenie całej sławy i honorów, jakim obdarzał go świat, ponieważ Breitbart nigdy nie zapomniał, że jest Żydem. Czarna flaga należąca do federacji sportowej Berlin Makabi, której honorowym prezydentem był Zisze Breitbart, powiewała przez cały czas pogrzebu. Nadeszły telegramy kondolencyjne, a na grobie złożyły wieńce stowarzyszenia sportowe z Paryża, Londynu, Rzymu, Wiednia i Warszawy”. Został pochowany na żydowskim cmentarzu Adass Jisroel w Berlinie.

W 2001 r. Werner Herzog nakręcił film Niezwyciężony, oparty na motywach życia Zygmunta Breitbarta.

 Olga Mielnikiewicz

Bibliografia

• Breitbart Zishe, The YIVO Encyclopedia of Eastern Jews in Europe [online:] https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Breitbart_Zishe [dostęp: 11.02.2021]
• Gauding D., Siegmund Sische Breitbart. Eisenkönig – Stärkster Mann der Welt. Breitbart versus Hanussen. „Jüdische Miniaturen” 2006, nr 43.
• Siedlecka S., Ciało narodu: przypadek cyrkowego siłacza Zyszego Breitbarta, „Kultura Popularna” 2016, ss.132–144,
• Zygmunt Brajdbard jako największy mocarz świata. Nowy Samson. Biografja i jego dzieła, broszura, [Warszawa ok. 1925] [online:] https://polona.pl/item/zygmunt-brajtbard-jako-najwiekszy-mocarz-swiata-nowy-samson-biografja-i-jego-dziela,Mzg3NDA0NTg [dostęp: 18.02.2021].