Modrzewska Krystyna, właśc. Mandelbaum (14.09.1919, Warszawa – 27.08.2008, Uppsala) – antropolożka, genetyczka, lekarka, pisarka. Posiadała dwa tytuły doktorskie. 

Urodziła się w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Matka, Franciszka (Fradla) Mandelbaum z domu Frenkiel (11.03.1895 - 1965, Warszawa) była absolwentką konserwatorium w klasie fortepianu, uczennicą prof. Bolesława Domaniewskiego. Ojciec, doktor Henryk (Hersz) Jakub Mandelbaum (29.12.1882, Lublin – 06.1944, Budapeszt) – absolwentem uniwersytetu wrocławskiego, znanym lekarzem (ostatnim dyrektorem szpitala żydowskiego w Lublinie, 1935–1939) oraz społecznikiem (radnym miejskim z ramienia Bundu, 1927–1939). Miała też brata Mariana (12.10.1911, Lublin – 05.10.1939, Berlin), który w 1929   wyjechał z Warszawy do Berlina, gdzie podjął studia na Wydziale Budowy Maszyn miejscowej politechniki. „Syn był bardzo gorącym komunistą i był przez Komintern skierowany do pracy w Niemczech i tam został aresztowany, siedział w słynnym więzieniu Moabit, gdzie zginął. I co mnie zaskoczyło – to że matka dostała zawiadomienie o śmierci i rzeczy tego syna”[1.1] . Marian został aresztowany i zamordowany 5 października 1939 r w więzieniu w Dreźnie. Matka przeżyła Zagładę ukrywając się m.in. w szpitalu żydowskim w Lublinie, którego dyrektorem był jej mąż, u jego znajomych, a także u księży. Utrzymywała się, robiąc swetry oraz udzielając lekcji gry na fortepianie.

Kiedy Krystyna skończyła 10 lat, wraz z matką i bratem przeniosła się do ojca do Lublina. Wszyscy zamieszkali w mieszkaniu przy ul. Bernardyńskiej 9, gdzie także funkcjonował gabinet doktora Mandelbauma.

„Faktycznie byłam trochę złośliwa. Nie cieszyłam się popularnością ani u koleżanek, ani u nauczycieli. Jedna z nauczycielek powiedziała matce: Ona robi tylko, to co lubi, a lubi mało”[1.2]

W 1937 r. wyjechała na studia antropologiczne do Bolonii na tamtejszy   Uniwersytet, gdzie studiowała na Wydziale Przyrodniczym pod kierunkiem profesora Fabio Frassetto. Wtedy też przyjęła chrzest. Ten okres życia Krystyny nie jest dobrze znany.

Podczas okupacji niemieckiej została wcielona do Armii Krajowej w Garwolinie. Nosiła pseudonim „Kret”, działała w strukturach Kwatermistrzostwa Komendy Obwodu AK Garwolin. Miała stopień wojskowy starszego strzelca. Zajmowała się sabotażem gospodarczym i organizowaniem kart zaopatrzeniowych dla oddziałów leśnych AK. Bardzo dobrze znała niemiecki.

Po usunięciu Niemców w 1944 r. wraz z matką wróciła do Lublina. Musiała znaleźć nowe mieszkanie, ponieważ rodzinna kamienica przy ul. Bernardyńskiej 9 została zburzona. Dzięki znajomościom udało jej się uzyskać przydział na jeden pokój.

Tacy jak ja. Historia Krystyny Modrzewskiej | Polscy Sprawiedliwi

W 1947 r obroniła pracę magisterską Metody badania małżowiny usznej człowieka, napisaną pod kierunkiem prof. Jana Mydlarskiego na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej - (UMCS). W 1949 r. podjęła pracę w Katedrze Antropologii na Uniwersytecie Poznańskim. W 1950 r. prof. Tadeusz Dzierżykray-Rogalski zaproponował jej stanowisko adiunktki w Zakładzie Anatomii Prawidłowej Człowieka na nowo otwartej Akademii Medycznej w Białymstoku. W 1955 r. Modrzewska uzyskała dyplom lekarski oraz stopień docenta, co pozwoliło jej w latach 1957–1958 pracować w Szpitalu Powiatowym w Bełżycach. Uważa się, że to właśnie Bełżyce stanowią kanwę wydanej w 1962 r książce pt. Rok w miasteczku. Książka przyniosła jej popularność czego dowodem były liczne listy od wielbicielek pisane do… Adama Strusia. Takim bowiem pseudonimem literackim posługiwała się wówczas Krystyna. Jest to opowieść o życiu codziennym lekarza, który ucieka z większego miasta w poszukiwaniu spokoju. Fabuła stanowi społeczny przekrój przełomu lat 1957 i 1958. W 1964 roku objęła funkcję kierownika Zakładu Antropologii UMCS. 5 czerwca 1970 r., w wieku 51 lat, w wyniku antysemickiej nagonki, rozpoczętej w marcu 1968 r., wyemigrowała do Szwecji. Nie była to decyzja łatwa, a Modrzewska przypłaciła ją wielomiesięczną depresją. Mawiała: „To nie ja opuściłam Kraj, to Kraj mnie opuścił”[1.3]. Regularnie podróżowała. W 1972 r. rozpoczęła badania nad genetycznymi uwarunkowaniami schizofrenii, a w lutym 1980 r. po raz drugi obroniła pracę doktorską pt. Epidemiological Investigations in a North Swedish Isolate with high Prevalence of Schizophrenia; rok później zrobiła habilitację. 28 sierpnia 2008 r. zmarła, a jej prochy wsypano do morza.

Obok kariery naukowej Krystyna Modrzewska przez całe życie rozwijała działalność pisarską. Dużo pisała na emigracji. Jako pierwszy powstał pamiętnik pisany w okresie okupacji w 1947 r. przekazany do Żydowskiego Instytutu Historycznego (sygn. 302/88). Ponad dziesięć lat później fragmenty tego dokumentu opublikowano w trzech częściach w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego”, w wersji ocenzurowanej (1959 r – nr 31 i 32, 1960 r – nr 33).

W 1967 r. okres wojenny wrócił na karty literackie w nowej formie. Instytut Wydawniczy PAX wydał Słowa pierwsze i ostatnie. Jako autor widnieje tu, wspomniany już wcześniej, „Adam Struś”. W ten sam sposób Krystyna Modrzewska sygnowała swoje utwory literackie w latach 1958–1991. Były to: Rok w miasteczku (1962), Jestem kim jestem (1964), Prostokąty (1966), Gaudeamus w cyrku cieni, czyli opowiastki uniwersyteckie (1978). Ostatnia książka jest gorzkim i bardzo emocjonalnym rozliczeniem się Modrzewskiej ze środowiskiem naukowym w Polsce.

Pisarstwo Modrzewskiej ma charakter wspomnieniowy i jest rodzajem terapii, możliwością rozpisania jej złożonej osobowości i wyrazem problemów z określeniem tożsamości płciowej. W tym sensie w jej przypadku możemy mówić o queerowej tożsamości, wykraczającej poza binarne, ogólnie przyjęte normy. „Transseksualna natura” oraz „mój transwestytyzm” – tymi określeniami posługiwała się w stosunku do swojej osoby od początku lat dziewięćdziesiątych.

„Przypominam sobie, że w wieku 15 czy 16 lat […] przebierałam się czasem jeden z garniturów ojca i chodziłam w nim po pustych pokojach […] i pogrążałam się w dobrym samopoczuciu” – pisze w Czasie przedostatnim. Jednocześnie dodaje „Nie starczyło mi odwagi do wyjścia z domu”[1.4]Brakowało jej Krystynie do końca życia. Oficjalnie nigdzie nie przyznała się, że jest osobą nieheteronormatywną, choć dawała temu wyraz w swoich książkach.

Już w wieku dojrzewania źle czuła się w swoim ciele. W książce Trzy razy Lublin, wydanej już na emigracji w 1991 r., wspomina o tym, że proces ten wzbudzał w niej poczucie zdrady; była rozdrażniona, sfrustrowana, zagubiona. Gdy zgłosiła się po pomoc do jednego z warszawskich psychiatrów, ten jako remedium zalecił jej seks z mężczyzną. To wydarzenie jeszcze mocniej pogłębiło poczucie wyobcowania i samotności. Jednocześnie pojawiły się pierwsze zauroczenia. Podając się za mężczyznę rozpoczęła długotrwałą korespondencję z inną kobietą.Uwodziła ją i flirtowała aż adresatka zaczęła naciskać na spotkanie. Bojąc się bezpośredniego spotkania, zerwała kontakt. Niemniej zapamiętała niepokój, który „był zaprawiony szczególnym rodzajem przyjemnego podniecenia, z którego nie potrafiłam zrezygnować”[1.5].

Po śmierci matki w 1984 r ponownie zmieniła nazwisko, tym razem na panieńskie matki – Frenkiel. Pisząc w Szwecji swoje powieści podpisywała się nazwiskiem Modrzewska. Jak sama mówi odczuwała: „potrzebę wykrztuszenia, wyrzygania z siebie własnego życia”[1.6]. „Było mi tego życia za dużo i żeby je w ogóle wytrzymać, musiałam rozdrobnić je i wcielić w inne, fikcyjne życiorysy. Tak rozpoczęło się moje pisanie o sobie i nie tylko o sobie, a głównie o innych, którzy byli częściami mnie i mogłam formować ich słowa i losy bardziej niż własne”[1.1.6]. Na emigracji napisała jeszcze: wspomniany już Trzy razy Lublin (1991), Czas przedostatni (1992), Pasjans noworoczny (1993), Na krawędzi chaosu (1994), Dom przy Bernardyńskiej (1999), zbiór opowiadań Pamiętam jeszcze... (2000), Z Bolonii do Uppsali (2007) i ostatnią Zabłąkani w rzeczywistości (2022).

W portalu Kolekcje (www.kolekcje.polin) można obejrzeć rzeczy osobiste Krystyny Modrzewskiej, które po jej śmierci przechowywane były u jej przyjaciół Jeanette i Carla-Magnusa Backmanów. W 2012 r. w ramach realizacji projektu „Ocalić od zapomnienia – Krystyna Modrzewska” dzięki pomocy Aleksandry Sikory zostały przekazane Ośrodkowi „Brama Grodzka – Teatr NN w Lublinie, a stąd do Muzeum POLIN. Są wśród nich m.in. opaska z nazwą jednostki działającej w strukturach Kwatermistrzostwa Komendy Obwodu AK w Garwolinie – „Gołąb”, dwa różańce oraz medalik z wizerunkiem Matki Boskiej.

Krystyna Modrzewska przez większość życia zadawała sobie pytania, dotyczące jej „osobistej prawdy”. Próbowała sama ze sobą uporać się z określeniem swojej tożsamości płciowej, która przekładała się na tak wiele elementów jej życia. Zdaje się jednak, że osobista satysfakcja Krystyny wybrzmiała pod koniec życia, podczas uroczystości wręczenia doktoratu w Uppsali.

„Któż uwierzyłby, że zależało mi na cylindrze? …W rytuał promocyjny na uniwersytetach szwedzkich wchodzi uroczyste włożenie przez promotora na głowę promowanego cylindra z emblematem wydziału […] Nie mogę oczekiwać, aby ktokolwiek zrozumiał, co dla transwestyty oznacza oficjalne uroczyste włożenie cylindra na głowę […] Kto mógłby zgadnąć, że był to triumf nie moich naukowych sukcesów, ale najbardziej osobistej prawdy?!”[1.7]

 Monika Bondarew

Bibliografia

• Kerszman G. Znajomość z Franciszką Madelbaum i Krystyną Modrzewską - Gustaw Kerszman - fragment relacji świadka historii [TEKST]. Ośrodek „Brama Grodzka” Teatr NN. [online] Znajomość z Franciszką Madelbaum i Krystyną Modrzewską - Gustaw Kerszman - fragment relacji świadka historii [TEKST] - Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl [dostęp 21. 05. 2026]
• Krystyna Modrzewska Humanity in Action. [online] 10 kroków - Etap 3 - Krystyna Modrzewska - Humanity in action [dostęp 21. 05. 2026]
• Mikołajczak M., Wejman W., Krystyna Modrzewska (1919–2008), [w:] Ośrodek Brama Grodzka-Teatr NN. Leksykon [online] http://teatrnn.pl/leksykon/node/3485/krystyna_modrzewska_1919_2008 [dostęp 21. 05. 2026]
• Modrzewska K., Czas przedostatni, Lublin 1992.
• Modrzewska K. Trzy razy Lublin, 1991.
• Ostrowska J. Ślady. Historia pewnego archiwum, Warszawa 2025.
• Rodzina - Krystyna Modrzewska - fragment relacji świadka historii z 1 maja 1999. Ośrodek „Brama Grodzka” Teatr NN. Rodzina - Krystyna Modrzewska - fragment relacji świadka historii z 1 maja 1999 - Historia Mówiona - Teatr NN [dostęp 21.05.2026]
• Wajs K., Wajs S., Fakty i wydarzenia z życia lubelskich Żydów, Lublin 1997.