Szabad Cemach (05.02.1864, Wilno – 20.01.1935, Wilno) – lekarz, działacz społeczny i polityczny, współzałożyciel Żydowskiego Instytutu Naukowego (JIWO).

Urodził się w Wilnie jako syn Josla Zelika Szabada i Pesi z domu Pieskin. Uczęszczał do chederu, a następnie do gimnazjum rosyjskiego. W 1889 r. ukończył medycynę na Uniwersytecie w Moskwie. W 1894 r. powrócił do rodzinnego miasta, gdzie rozpoczął pracę w szpitalu. Trzy lata później, w 1897 r., ożenił się z Szyfrą (Stefanią) z domu Grodzieńską.

Jako lekarz Szabad wierzył, że jego misja nie kończy się w gabinecie czy szpitalu. Prowadził szeroko zakrojoną działalność społeczną – udzielał darmowej pomocy medycznej ubogim, zabiegał o edukację zdrowotną, m.in. wydając popularny miesięcznik „Folksgezund”. W 1905 r. został aresztowany za organizowanie pomocy medycznej dla żydowskich socjalistów. Aby uniknąć zesłania, wyjechał na pewien czas za granicę.

Podczas I wojny światowej zainicjował powstanie darmowych jadłodajni, w których dokarmiano tysiące głodnych dzieci. Założył wileński oddział Towarzystwa Ochrony Zdrowia Żydów (Obszcziestwo Zdrowoochranienija Jewriejew, OZE), później przekształconego w Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce (TOZ). Wspierał również rozwój edukacji i kultury – działał w lokalnym oddziale ORT (Obszczestwo Rasprostranienija Truda sredi Jewrejew), współtworzył Centralną Żydowską Organizację Szkolną (CISZO) oraz Wileńskie Żydowskie Towarzystwo Oświatowe (jid. Wilner Jidiszer Bildungs Gezelszaft, Wilbig). Był także członkiem Żydowskiego Towarzystwa Historyczno-Etnograficznego w Wilnie. W 1925 r. wspierał powstanie Żydowskiego Instytutu Naukowego (JIWO), a później angażował się w jego działalność aż do śmierci.

Szabad publikował liczne artykuły nie tylko na tematy medyczne, ale także dotyczące kultury i polityki. Jego teksty ukazywały się m.in. w „Wilner Tog”, „Lecte Najes” i „Literarisze Bleter”. Był również redaktorem antologii poświęconych żydowskiemu życiu w Wilnie Wilner Zamlbuch [jid. Antologia wileńska] (t. 1–2, Wilno 1916-1918) oraz Pinkes far der geszichte fun Wilne in di jorn fun milchome un okupacje [jid. Historia Wilna w latach wojny i okupacji] (Wilno 1922). Oprócz pracy naukowej i społecznej znajdował także czas na działalność polityczną. Wspólnie z Dubnowem założył partię folkistowską. W burzliwych latach 1919–1920 stał na czele gminy żydowskiej, a w latach 1919–1927 był radnym Wilna. W latach 1928–1930 zasiadał w Senacie RP z ramienia Bloku Mniejszości Narodowych. Zmarł 20 stycznia 1935 r. w Wilnie. 

Jego pogrzeb „przerodził się w potężną manifestację całej społeczności żydowskiej bez względu na odcień polityczny […] w którym uczestniczyło blisko 10.000 osób. Był to jeden z największych pogrzebów jakie kiedykolwiek widziało Wilno.”[1.1].

Po jego śmierci w artykule wspomnieniowym napisano: „Lekarz z zawodu, działacz z temperamentu i jednocześnie uczony, poświęcał cały wolny czas pracy publicznej. Kto przyglądał się działalności Dra Szabada, który więcej niż pół dnia poświęcał przyjmowaniu chorych, a następnie chodził z posiedzenia na posiedzenie, ten dziwić się mógł, skąd czerpał on ten wolny czas, by jednocześnie pracować naukowo, pisać w czasopismach i doraźnie zasilać prasę żydowską artykułami w obronie szkolnictwa” (B.P., „Nasz Przegląd”, 22.01.1935, s. 4).

W 2007 r. na rogu wileńskich ulic Mėsinių g. [Jatkowej] i Dysnos g. [Dziśnieńskiej] ustawiono jego pomnik autorstwa Romualdasa Kvintasa.

Bibliografia

• B.p. dr. Cemach Szabad, „5ta Rano. Codzienne Pismo Ilustrowane” z 21.01.1935, s. 1.
• B.P. dr. Cemach Szabad, „Nasz Przegląd” z 22.01.1935, s. 4.
• Zalkin M., Szabad Tsemaḥ, YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe [online:] https://encyclopedia.yivo.org/article/607 [dostęp: 05.03.2025].