Cmentarz żydowski w Baligrodzie powstał w XVIII w., na wzgórzu położonym w odległości ok. 150 m na północny zachód od rynku. Obecnie działka ta nosi adres ul. Duplaka 21 (działka nr 973). Został oznaczony na austriackim planie katastralnym z 1852 r. (arkusz nr. 3, działka nr 275)[1.1]. Jego właściwe granice nie są dziś widoczne, choć ich rolę pełnią częściowo drogi po stronie południowej i wschodniej. Właścicielem cmentarza jest obecnie Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

W trakcie okupacji podczas drugiej wojny światowej część macew z cmentarza posłużyła Niemcom do wybrukowania rynku. Pomniki te – przykryte później asfaltem – pozostają tam do dziś. Dewastacja nekropolii trwała także po 1945 r., kiedy pomniki wykorzystywano do prac budowlanych czy utwardzania podwórek. Dopiero 26.03.1990 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krośnie, pod numerem A-194.

W 2006 r. nekropolią zajęło się Stowarzyszenie Magurycz. Wykarczowano zarośla, ustawiono przewrócone, zarastające darnią pomniki nagrobne. W pracach wsparcie okazali także członkowie forum bieszczady.info.pl, Fundacja Bieszczadzka, pracownicy Nadleśnictwa w Baligrodzie, Gmina Baligród, miejscowa Ochotnicza Straż Pożarna. W 2009 r. dotację przekazał Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich, którego rodzina mieszkała niegdyś w Baligrodzie. 

Do dziś na powierzchni około 1 ha zachowało się ok. 250 nagrobków, z czego ok. 100 w postaci rozbitych fragmentów. Analiza lokalizacji macew pozwoliła wyróżnić najstarszy, położony u podnóża wzgórza sektor cmentarza. Znajdują się w nim nagrobki osób zmarłych w pierwszej połowie XVIII wieku. Pochówki późniejsze miały miejsce w wyższych partiach wzniesienia. Najstarsza zidentyfikowana macewa upamiętnia Aharona syna Izraela, zmarłego w dniu 3 listopada 1731 r. (5 Cheszwan 5492 r. według kalendarza hebrajskiego). Znaczna część macew to wartościowe dzieła sztuki kamieniarskiej, z pięknym i głębokim reliefem oraz epitafiami w języku hebrajskim. Zwracają uwagę nagrobki z inskrypcjami wykonanymi wypukłą czcionką. W dolnej części znajduje się pięć nagrobków z wapienia, w tym jeden w formie tumby, czyli półwalca.

Poniżej zamieszczamy kilka inskrypcji z macew, znajdujących się na cmentarzu w Baligrodzie, przetłumaczonych na język polski przez Wojciecha Tworka dla magazynu „Bieszczady”[1.2]:

"Tu spoczywa / człowiek pobożny i / bogobojny. Zwyciężyli / aniołowie śmiertelników / i pochwycony został Aharon, / świętym zwany będzie. / Oto nasz nauczyciel wspaniały / i wybitny, pobożny pan / Aharon, syn pana Izraela / bł. pamięci, który zmarł szóstego / dnia tygodnia, / 5 Cheszwan 492 r. wg. skróconej / rachuby. / Niech jego dusza związana będzie w węzeł życia" [03.12.1731].

„Tu pochowany jest ważny człowiek / Eliezer Damasceńczyk, / który czerpał ze swojej nauki / i nalewał innym, godzien / by siedzieć w winnicy Jawne / oto wspaniały i wybitny uczony, / przywódca i pobożny pan / E. Lippman / syn pana Izraela b.p., który zmarł / w wieczór dnia drugiego, o którym / nie powiedziano, / że jest dobry, 8 elul, nad którym / pójdziecie westchnąć / i lamentować, w roku / 494 wg skróconej rachuby, niech jego / dusza związana będzie w węzeł życia”. [05.11.1734].

„Tu spoczywa / ważna kobieta, córka rabina / Chana, córka czcigodnego / Abrahama / zmarła 20 ijar 566 wg skróconej / rachuby / niech jej dusza związana będzie / w węzeł życia” [08.05.1806]

„Kobieta ważna i skromna / pani Eta córka / naszego nauczyciela i rabina Izraela / 18 aw roku / 591 wg skróconej rachuby / niech jej dusza związana będzie / w węzeł życia” [28.07.1831]

„Tu spoczywa / rozdawała chleb głodnym / uronili łzę wszyscy ubodzy / okazywała im dobro i łaskawość / dzielna niewiasta, pani Fajga, córka / pana Gerszona Jehudy, zmarła 12 Szwat / roku 664 wg skróconej rachuby, / niech jej dusza związana będzie / w węzeł życia„ [29.01.1904]

„Na wysokości wzniosła się jej czysta / dusza / jej ręce wspierały biednych i ubogich / swe domostwo wiodła prostą drogą / dzielna niewiasta, korona swego męża / dobroć, którą czyniła za życia / wspominana będzie przed / Mieszkańcem Niebios / pani Liba, córka pana Lewiego Segala / zmarła 47 dnia liczenia omeru / roku 665 wg skróconej rachuby / niech jej dusza związana będzie / w węzeł życia” [06.06.1905, epitafium rymowane].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] 1852 r. (kop 1854 r.) Markt Baligród in Galizien, Krapf. Winter, druk, wbw, 73 x 61, 1:2880. AP Przemyśl, Arch. Geod., 16.
  • [1.2] Modrzejewski Sz., Yizkor i kadisz innowierców, „Bieszczady” czerwiec 2010, ss. 32–33.