Cmentarz żydowski w Broku powstał w 1852 roku.  Usytuowany jest tuż za cmentarzem katolickim, między ulicami M. Konopnickiej, Narutowicza i Sienkiewicza.

Nekropolia o powierzchni 0,6038 ha jest ogrodzona siatką, z wejściami od strony wschodniej i zachodniej. W wyniku zniszczeń z czasów II światowej oraz okresu po wyzwoleniu, do dziś na terenie cmentarza zachowało się ok. 50 orientowanych nagrobków, w większości wykonanych z nieociosanych kamieni granitowych, z inskrypcjami w języku hebrajskim. Jedynie nieliczne macewy posiadają płaskorzeźbione symbole, takie jak jeleń czy świece. Rzędowy układ pochówków jest już praktycznie nieczytelny, można natomiast wyróżnić charakterystyczny dla cmentarzy żydowskich podział na kwatery męskie i żeńskie.

Najstarszą zachowaną macewa znajduje się przy wschodnim wejściu na cmentarz i należy do Hindy, córki Chaima, która zmarła w wieku 60 lat w dniu 20 maja 1854 roku. Przy wejściu od strony ul. Konopnickiej zwraca uwagę wysoka macewa z piaskowca, ozdobiona trójramiennym świecznikiem, z resztkami polichromii, upamiętniającą kobietę o imieniu Chana, zmarłą w dniu 4 lutego 1931 r. (17 szewat 5691 r.). Tuż obok znajduje się kolejny nagrobek z piaskowca. Jego kształt sugeruje, że płyta była przerabiana na tarczę szlifierską i prawdopodobnie po latach ponownie przyniesiona na cmentarz.

W centralnej części cmentarza zwraca uwagę współczesny pobielony nagrobek, ustawiony na grobie zmarłego w 1895 r. Abrahama Judy Lejba Kozaka, powiązanego z dynastią warecką, cadyka z Broku, głównego sędziego w sądzie rabinicznym i autora responsów, czyli komentarzy o treści religijnej. Epitafium na nagrobku w języku hebrajskim głosi:

Pomnik
ku czci rabina, mędrca i sprawiedliwego i bogobojnego starca
i stałego ucznia w jesziwie sławnego z działalności na rzecz zbawienia
rabina cadyka Abrahama Jehudy Lejba bł.p.
rabina Broku przez czterdzieści lat
z wielkich przywódców społeczności chasydzkich Kocka i Góry Kalwarii
autora prac "Miluat Ewen" i "Ejl Miluim"
pochowanego w dniu 18 adar 655
Nad jego mogiłą stał grobowiec, który został zniszczony w czasie Zagłady
i tam byli pochowani także:
Jego syn czcigodny rabin Izrael Icchak bł.p.
Pochowany 23 siwan
i Jego wnuk rabin Jochanan, syn Arona haKoena bł.p, rabin Broku,
pochowany 20 ijar 694
Ku wiecznej pamięci Jego syna rabina Zanwela bł.p.
i Jego córki Sary Małki (pokój z nią)
żony bogobojnego mędrca Szlamy Chaima Breslera bł.p., rabina Krasnosielca

Spis macew z cmentarza żydowskiego w Broku jest dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich[1.1].

Cmentarz pozostawał nieczynny od 1939 roku. Został formalnie zamknięty uchwałą prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 15 września 1964 roku. W tym czasie cmentarz pozostawał bez opieki, pozbawiony był ogrodzenia[1.2].

Według mieszkańców ogrodzenie ufundowała przybyła z Argentyny żydowska delegacja. Jan Dziewoński, były inspektor terenowy do spraw wojskowych, potwierdził, że w latach 80. XX w. do Urzędu Miasta przyjechała grupa Żydów i zleciła budowę płotu. Zgodę wyraził prawdopodobnie ówczesny Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[1.3]. Wpis cmentarza do rejestru zabytków nastąpił na mocy decyzji nr 266 z 22.01.1986 r. (WKZ Ostrołęka). 

W 2018 r. cmentarz został uporządkowany, a jego teren wyznaczony współczesnymi granicznikami przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) w ramach programu MKiDN oznakowania cmentarzy żydowskich. Ustawiono na nim upamiętnienie, zrealizowane w ramach projektu opisu i oznakowania cmentarzy żydowskich, prowadzonego przez NID we współpracy z Muzeum Historii Żydów Polskich.

Kilkadziesiąt metrów od cmentarza znajduje się niewielkie wzniesienie, które nosi nazwę Żydowskiej Górki. Okazało się, że pod ziemią na tym miejscu są pochowane kości ofiar epidemii dżumy z XVI wieku. 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Brok, Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich [online] https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_6 [dostęp: 28.04.2021
  • [1.2] Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, Gostynin, Cmentarz, Uchwała nr XXXIX/2/9 z dnia 15 września 1964 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie oraz Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Warszawie, sygn.W.KŻ-I-649/01.
  • [1.3] Zimorska M., Tacy zwykli ludzie, „Sztandar Młodych” z 30.09.1991, nr 190.