Pierwsi Żydzi pojawili się w Bychawie w 1578 roku[1.1]. Z tego okresu pochodzi też pierwsza wzmianka o ludności żydowskiej[1.2].

Samodzielna gmina żydowska powstała pod koniec XVI wieku[1.3]. W 1675 r. mieszkało tu 17 Żydów[1.4]. Choć najstarsze wzmianki o bychawskiej bożnicy pochodzą dopiero z 1717 r., można przypuszczać, iż drewniana synagoga znajdująca się na wschód od rynku została zbudowana już w latach 80. lub 90. XVI stulecia. Prawdopodobnie w tym samym czasie, w niewielkiej odległości od bożnicy, wytyczono też pierwszy cmentarz, a jeszcze przed końcem stulecia utworzono samodzielną gminę[1.5].

Bychawska społeczność żydowska, zdziesiątkowana w czasie najazdu wojsk hetmana Chmielnickiego w latach 1648–1649, odrodziła się w XVIII wieku. Już w latach 80. tego stulecia ludność wyznania mojżeszowego stanowiła ponad 30% mieszkańców miasteczka, odgrywając coraz znaczniejszą rolę w życiu ekonomicznym i społecznym ośrodka.

W II połowie XVIII w. nastąpił wzrost liczby ludności wyznania mojżeszowego. W 1765 r. w mieście żyło 116 Żydów, z kolei w 1778 r. – już 216. W 1787 r. na 606 mieszkańców 193 było Żydami (32%)[[refr |Gmiterek H., Dzieje miasta w XVII–XVIII wieku, [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 65.]].

W 1779 r. w rynku stało 14 żydowskich domów oraz 4 polskie[1.6]. Ludność żydowska odgrywała coraz większą rolę w życiu miasta. W 1785 r. dwóch Żydów zasiadało w pięcioosobowej ławie sądowej. Żydzi bychawscy posiadali bożnicę, łaźnię oraz cmentarz[1.7].

Do cechów miejskich rzemieślnicy żydowscy zostali dopuszczeni w 1816 roku[1.8]. W 1818 r. w mieście pracowało kilku krawców żydowskich, na czele z Nuchimem. W 1830 r. w Bychawie żyło 747 mieszkańców, w tym 437 Żydów (58%)[1.9]. W 1860 r. liczba mieszkańców miasta wynosiła 986 osób, w tym 718 Żydów (72%). Pod koniec lat 70. XIX w. mieszkało tu z kolei 2112 osób, w tym 1579 Żydów (74%).

W połowie XIX w. Bychawa stała się znaczącym centrum chasydyzmu, posiadającym własny dwór z cadykiem. Wiązało się to z osiedleniem się z mieście Nechemii Jechiela Rabinowicza, syn Jaakowa Icchaka ben Aszera, zwanego Świętym Żydem z Przysuchy. Dynastia bychawska istniała aż do Zagłady[1.10].

W 1866 r. ludność żydowska uzyskała nadziały gruntowe w mieście w postaci działek pod swoje zabudowania. Przykładowo Szloma Szpira i Abram Sztejn otrzymali 14 prętów[1.11] ziemi; Chaim Rubinowicz – 120 prętów; Abram Ehrlich i Lejba Ehrlich – 18 prętów; Szloma Klajman i Moszko Litman – 10 prętów; Srul Ehrlich – 9 prętów; Lejba Sztych i Agnesa Żminad – 15 prętów; Henryk Ehrlich i Józef Klajman – 8 prętów; Moszek Dajzer, Herszek Klajman, Wolf Ehrlich, Dawid Katz oraz Mendel Lebenbaum – 10 prętów.

Utrzymanie rabina przez dozór bożniczy kosztowało 20 rubli rocznie w latach 1872–1888. W następnych latach, aż do I wojny światowej, suma ta wzrosła do 100 rubli rocznie. Na potrzeby szkoły i bożnicy gmina wydawała w latach 1890–1914 114 rubli rocznie. Od 1893 r. opłaty sanitarne (utrzymanie czystości wokół szkoły i synagogi) wynosiły 144 ruble rocznie. Począwszy od 1908 r. gmina zaczęła opłacać ubezpieczenie od ognia, wynoszące 55 rubli rocznie. W latach 1896–1905 wydatki szpitalne wynosiły 1126 rubli. Kwota ta była przyczyną niedoborów budżetowych.

Skład Komitetu Dozoru Bożniczego był wybierany na zebraniu ogólnym na okres 3 lat, w liczbie trzech osób. W latach 1869–1871 w skład Komitetu wchodzili: Kapel Rudeł, Szloma Szpira, Icek Mojzels; w latach 1872–1874: Lejba Sztejn, Abram Klajman, Szulim Sztejn; w latach 1875–1890: Abram Klajman, Szija Weltman, Szloma Bursztyn; w latach 1891–1893: Abram Chaskiel Klajman, Josek Szpira, Mendel Sztejnman; w latach 1897–1900: Abram Mendel Lewinbaum, Lejba Icek Klajman, Josek Fajerajzen; w latach 1912–1915: Mendel Rozenson, Dawid Rajs oraz Aron Chil Himelfard[1.12]. Pod koniec XIX w. w mieście pracowali dwaj  żydowscy felczerzy: Herszek Zajfierajnier oraz Szloma Zajfen.

W 1900 r. Bychawa liczyła 2800 mieszkańców, w tym 2294 Żydów (81%). Gmina żydowska utrzymywała się ze składek członków. Składkę w wysokości 1 rubla płaciło dwóch z trzech członków dozoru bożniczego. Tylko nieliczni płacili wyższe składki. Wśród nich była rodzina Klajmanów (8 rubli), która posiadała składy materiałów oraz garbarnię, Abram Szterenfeld (10 rubli), Majer Szpira (8 rubli), Nusym Lewinstejn (7,5 rubla), Szloma Szpira (2 ruble)[1.13].

W 1906 r. w Bychawie powstała pierwsza apteka. Była ona w rękach chrześcijańskich. Drugi skład apteczny otworzył w 1914 r. Szloma Klajman z Bełżyc. W 1904 r. powstała pierwsza komórka syjonistyczna[1.1.10].

W 1916 r. w Bychawie żyło 2681 mieszkańców, w tym 1921 Żydów (71%).  W okresie dwudziestolecia międzywojennego wzrosła liczba ludnościa. W 1921 r. Bychawa liczyła 2848 mieszkańców, w tym 1879 Żydów (65%)[1.14]. W 1922 r. gmina bychawska liczyła 2400 osób – spośród nich 1355 posiadało czynne prawo wyborcze.

Żydzi zamieszkiwali północno-zachodnią część Bychawy[1.15]. Przy głównej ulicy miasta – Turobińskiej mieściły się żydowskie sklepy[1.16]. Nie brakowało też rodzinnych warsztatów rzemieślniczych[1.1.10]. Przed wybuchem wojny najwięcej żydowskich domów znajdowało się przy rynku. Na 36 domów, 35 należało tutaj do Żydów. Wszystkie domy znajdujące się na ul. Końskiej także były własnością żydowską. Na ul. Kościelnej na 26 domów – 24 należały do Żydów. Na ul. Stolarskiej na 12 domów – 11 było własnością żydowską. Na ul. Bożniczej na 10 domów – 8 należało do Żydów. Z kolei ul. Wołowa, Rudnik, Lubelska, Stolarska były zamieszkiwane przez obie społeczności[1.17].

W okresie międzywojennym nastąpił szybki wzrost liczby żydowskich mieszkańców Bychawy. W mieście intensywnie rozwinęło się żydowskie życie społeczno-polityczne i kulturalne. W 1917 r. powstała tu komórka Organizacji Syjonistycznej (ponownie założona w 1927 roku), w 1919 r. – oddział partii Aguda (rekonstytuowanej w 1935 r.). Dużym poparciem cieszył się także lewicowy Bund. Jesienią 1925 r. doszło do ostrego konfliktu pomiędzy ortodoksami i zwolennikami syjonizmu, który zakończył się wydaniem zakazu zabraniającego syjonistom wstępu do synagogi i domu modlitwy.

Od 1932 r. w Bychawie działały także dwie żydowskie organizacje młodzieżowe: Zrzeszenie Żydowskich Harcerzy im. Józefa Trumpeldora oraz He-Chaluc – Pionier. W mieście aktywne były żydowskie instytucje wspierające rozwój ekonomiczny, w tym m.in. założony w 1922 r. Związek Drobnych Kupców. W latach 20. i 30. działały też instytucje kulturalno-oświatowe (m.in. Żydowskie Towarzystwo Biblioteki Publicznej im. J. L. Pereca oraz Żydowskie Stowarzyszenie Oświatow-Kulturalne „Tarbut” od 1921 r.[1.1.10]), a także szkoły (m.in. szkoła religijna dla dziewcząt Bet Jaakow).

W latach 20. XX w. powstały również instytucje dobroczynne – Bikur Cholim i Linas Hacedek, które jednak wkrótce zostały zlikwidowane, gdyż wykazywały się niewielką aktywnością. Prężnie działało natomiast założone w 1931 r. stowarzyszenie „Gemiłas Chased”, zajmujące się niesieniem pomocy ubogim mieszkańcom Bychawy poprzez udzielanie bezprocentowych pożyczek. Żydzi brali też aktywny udział w życiu politycznym i społecznym osady. W 1935 r. wśród 30 członków Rady Gromadzkiej Bychawy – 12 miało pochodzenie żydowskie.

W drugiej połowie lat 30. XX w., ze względu na pogłębiający się kryzys ekonomiczny i wzrost nastrojów antysemickich, sytuacja bychawskich Żydów stopniowo pogarszała się, co przyczyniło się do wzrostu emigracji. W przededniu II wojny światowej, ludność żydowska stanowiła już jedynie około 50% mieszkańców Bychawy. Pod nadzorem gminy znajdowały się: murowana synagoga, dom modlitwy, mykwa, rzeźnia drobiu, drewniany przytułek dla starców i kalek oraz dwa cmentarze (w tym jeden wyłączony z użytku). Pojawiał się bojkot ekonomiczny, dochodziło też – w przededniu wojny – do napadów bandyckich[1.1.10].

W 1938 r. liczba członków gminy wzrosła do 2459 osób. Majątek ruchomy kahału szacowano na 5017 zł, nieruchomy – na 23150 zł. Zadłużenie gminy wynosiło 2610 zł. W posiadaniu gminy żydowskiej była: murowana synagoga, dom modlitwy, przytułek, murowane łaźnie, domy stróża bożnicy, cmentarz oraz plac przy synagodze[1.18].

Podczas II wojny światowej, w grudniu 1940 r. Niemcy utworzyli w Bychawie getto[1.19], w którym w 1942 r. przebywało około 2600 Żydów. Poza bychawskimi Żydami w getcie przebywali też Żydzi krakowscy, którzy przybyli w marcu 1940 r. oraz lutym i marcu 1941 roku. Istniał też obóz pracy na 500 osób. Maksymalna liczba Żydów przetrzymywanych w Bychawie wyniosła 2850[1.1.10].

Pierwszym prezesem Judenratu był Mendel Rajs, kolejnym, od marca 1941 r. – Boruch Herszman[1.20], a po nim pochodzący z Łodzi Semen Słobodski. Pozostali członkowie Judenratu to: Pinkwas Rajs (handlarz), Abram Zajdler (handlarz), Moszek Warcki, Berek Weltman, Szmul Ejdelman[[refr: |Kuwałek R., Żydzi Bychawscy w czasie II wojny światowej, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1997, nr 10 (29), s. 6.]]. Gdy prezesem został Semen Słobodski w Judenracie pojawili się nowi członkowie: Chaim Lewinbaum, Chil Garten, Zelig Flam oraz niemiecki Żyd pochodzący z Koźmina – Hersz Rutinkier. W 1941 r. przy Radzie Żydowskiej powstała Komisja Pomocy Wysiedleńcom i Miejscowym Ubogim[1.1.20]. 11 października 1942 r. bychawscy Żydzi zostali wywiezieni do getta w Bełżycach, a stamtąd do obozu zagłady w Sobiborze[1.21]. Obóz pracy zlikwidowano już natomiast 8 maja 1942 r., wywożąc więźniów do obozu pracy w Budzyniu oraz do obozu koncentracyjnego na Majdanku[1.1.10].

Oprócz regularnej eksterminacji w Bełżcu hitlerowcy dokonywali pojedynczych egzekucji na terenie miasta. W latach 1941–1943 w egzekucji zginęli m.in.: Lushnan Maior, Icek Szornesteij, D. Lejzor, Chaim Majsler, Hana Wagi, Abram Waga, Hana Geriecznik, Chaim Miller, Jutka Grabler, Hana Majzer, Abraham Djament, Chaim Hymnblum, Icek Goldstejn, Hana Djament, Abraham Szorstain, Taba Cukierman, Chaim Lejzor, Ryfka Zwigler, Rywka Rosensztok, Icek Hymblum[1.22].

Wśród tych, którym udało się przeżyć wojnę byli młodzi lekarze – Elżbieta i Leon Sawiccy, którzy znaleźli zatrudnienie w Szpitalu Powiatowym w Bychawie. Doktor Sawicki po wojnie został dyrektorem Departamentu Sanitarno–Epidemicznego w Ministerstwie Zdrowia[1.23].

Nota bibliograficzna

  • Bychawa, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. I, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 227.]].
  • Dębowczyk M., Kamienica Rajsa, „Głos Ziemi Bychawskiej” 2000, nr 6 (94).
  • Dębowczyk M., Ofiary wojny i okupacji z Bychawy i regionu (19391944), Bychawa 1997.
  • Dębowczyk M., Spór o kirkut, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1999, nr 6.
  • Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994.
  • Hirsz Z. J., Miejsca walk i męczeństwa w powiecie lubelskim, Lublin 1974.
  • Koprukowniak A., Lokalna społeczność gminy bychawskiej i jej aktywność 1864–1918, Lublin 1995.
  • Kuwałek R., Żydzi Bychawscy w czasie II wojny światowej, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1997, nr 10 (29).
  • Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Szczygieł R., Lokacja miasta i jego rozwój do końca XVI wieku [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 53.
  • [1.2] Dębowczyk M., Spór o kirkut, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1999, nr 6, s. 4.
  • [1.3] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 27.
  • [1.4] Gmiterek H., Dzieje miasta w XVII–XVIII wieku, [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 65.
  • [1.5] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 27.
  • [1.6] Gmiterek H., Dzieje miasta w XVII–XVIII wieku [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa–Lublin 1994, s.62.
  • [1.7] Gmiterek H., Dzieje miasta w XVII–XVIII wieku, [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 66.
  • [1.8] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 27.
  • [1.9] Mencel T., Od III rozbioru Polski do powstania styczniowego, [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 84.
  • [1.10] Bychawa, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. I, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 227.
  • [1.11] 1 pręt = 4,32 metra.
  • [1.12] Koprukowniak A., Lokalna społeczność gminy bychawskiej i jej aktywność 1864–1918, Lublin 1995, s. 108.
  • [1.13] Koprukowniak A., Lokalna społeczność gminy bychawskiej i jej aktywność 1864–1918, Lublin 1995, s. 108.
  • [1.1.10] [a] [b] [c] [d] [e] [f] Bychawa, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. I, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 227.
  • [1.14] Zaporowski Z., W Polsce odrodzonej i w czasie okupacji hitlerowskiej (1918–1944), [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 143.
  • [1.15] Dębowczyk M., Ksiądz Antoni Kwiatkowski (18611926) kapłan z wiary uczynny, Lublin 2006, s. 115.
  • [1.16] Panecki M., Ludzie, lata, losy, „Głos Ziemi Bychawskiej” 2004, nr 5 (157).
  • [1.17] Kuwałek R., Żydzi bychawscy w czasie II wojny światowej, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1997, nr 10 (29), s. 6.
  • [1.18] Zaporowski Z., W Polsce odrodzonej i w czasie okupacji hitlerowskiej (1918–1944), [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 155.
  • [1.19] Hirsz Z. J., Miejsca walk i męczeństwa w powiecie lubelskim, Lublin 1974, s. 68.
  • [1.20] Kuwałek R., Żydzi Bychawscy w czasie II wojny światowej, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1997, nr 10 (29), s. 6.
  • [1.1.20] Kuwałek R., Żydzi Bychawscy w czasie II wojny światowej, „Głos Ziemi Bychawskiej” 1997, nr 10 (29), s. 6.
  • [1.21] Dębowczyk M., Kamienica Rajsa, „Głos Ziemi Bychawskiej” 2000, nr 6 (94).
  • [1.22] Dębowczyk M., Ofiary wojny i okupacji z Bychawy i regionu (19391944), Bychawa 1997, s. 19.
  • [1.23] Michalski J., Historia lecznictwa w rejonie Bychawy od 1835 roku, [w:] Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa – Lublin 1994, s. 189.