Pod koniec listopada 1940 roku Niemcy utworzyli w Grójcu getto. Znajdowało się ono w rejonie ulic: Kościelnej, Mszczonowskiej, Zatylnej, Lewiczyńskiej, Mogielnickiej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej i Nowostokowej[1.1].
Na tej niewielkiej powierzchni stłoczono kilka tysięcy osób pochodzenia żydowskiego. Według danych Grójeckiego Syndykatu Rolniczego Sp. z o. o., w lipcu 1940 roku w Grójcu przebywało 5190 Żydów. Zgodnie z zestawieniem sporządzonym przez Radę Żydowską w dn. 4.11.1940 roku, podpisanym przez przewodniczącego J. Lewkowicza i kierownika Referatu Opieki Społecznej, dr Natana Boima oraz Referatu Zdrowia – dr F. Krotowskiego, w grójeckim getcie w 1462 izbach mieszkało 4793 Żydów. W dzielnicy wschodnie (przeznaczonej do wysiedlenia do zachodniej, gdzie zlokalizowane zostało getto) mieszkało 2108 Żydów, w tym przy ulicy Warszawskiej – 1075 (85 rzemieślników, 57 robotników, 42 kupców i 33 drobnych kupców i rzemieślników), Skargi – 269 (19 rzemieślników, 10 robotników, 13 kupców i 3 drobnych kupców i rzemieślników), Radomskiej – 175 (15 rzemieślników, 6 robotników, 15 kupców i 5 drobnych kupców i rzemieślników), Szpitalnej – 170 (8 rzemieślników, 1 robotnik, 1 kupiec), Poświętne – 46 (8 rzemieślników, 1 robotnik, 1 kupiec), Jatkowej – 82 (11 rzemieślników, 1 robotnik, 6 kupców i 1 drobny kupiec lub rzemieślnik), Piłsudskiego – 291 (21 rzemieślników, 25 robotników, 12 kupców). Liczba izb zajmowanych przez Żydów w dzielnicy wschodniej wynosiła 654. W rzeczywistości, w dzielnicy wschodniej mieszkało więcej Żydów, jednak po wkroczeniu Niemców do miasta 122 rodziny pozbawiono dachu nad głową, a kolejne 94 wysiedlono z ul. Laskowej i Piłsudskiego do pozostałej części miasta. W zajętych mieszkaniach zamieszkali niemieccy urzędnicy, urządzono tam również lokale władz okupacyjnych[1.2].
Na terenie projektowanej dzielnicy żydowskiej przy ul. Lewiczyńskiej poza spaloną w 1939 roku synagogą, do dziś istniejącym drewnianym, domem rabina i Domem Kahalnym przy ul. Bożnicznej znajdować się miały same rudery. Przed wojną na tym terenie mieszkało 80% ubogiej ludności żydowskiej. Dalsze zagęszczenie ludności i tragiczne warunki lokalowe (w jednej izbie gnieździły się po dwie wieloosobowe rodziny) groziło wybuchem epidemii, dlatego okupant zdecydował się ostatecznie na inny kształt getta. Znajdowało się ono w rejonie ulic: Kościelnej, Mszczonowskiej, Zatylnej, Lewiczyńskiej, Mogielnickiej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej i Nowostokowej[1.3]. W dzielnicy, w której zorganizowano getto przed wojną mieszkało 2585 Żydów: przy Rynku – 248 osób, Kościelnej – 268, Warszawskiej – 779, Zatylnej – 178, Lewiczyńskiej – 213, Mogielnickiej – 596, Stodolnej – 46, Stokowej – 74, Starostokowej – 42, Nowostokowej – 61. Wszyscy Ci ludzie mieszkali ogółem w 808 izbach[1.4]. Rzemieślników pracujących na rzecz wojska niemieckiego postawiono przy ul. Kościelnej. Przesiedlenie do getta miało być natychmiastowe. Po 28 listopada Żydzi mieszkający poza jego obszarem podlegali karze, a polska ludność została przesiedlona do wschodniej części miasta[1.1.3].
Grójeckie getto nie było otoczone murem, jego terenu nie strzegły także stałe posterunki, jednak za jego opuszczenie groziła kara śmierci. Porządku pilnowały patrole polskiej policji oraz nieuzbrojona żydowska Służba Porządkowa, pomocniczej formacji policyjnej, wyposażona w gumowe pejcze. Warunki panujące w getcie były tragiczne. Brakowało żywności, opału, odzieży, podstawowych środków higieniczno-sanitarnych oraz lekarstw. Żydzi nielegalnie wyprzedawali swój majątek i oszczędności, żeby zapewnić sobie minimum egzystencji. W pod koniec 1940 roku przebywało tutaj ponad 16 000 osób[1.5]. Getto było systematycznie pomniejszane o kolejne uliczki. Panowała niewyobrażalna ciasnota mieszkaniowa. W małych pokoikach gnieździło się po kilka rodzin. W styczniu władze okupacyjne nakazały Żydom z okolicznych miejscowości do przenieść się do grójeckiego getta. Wkrótce w obszar getta włączono całą ulice Stokową (od nr 18 do końca).
Getto w Grójcu istniało zaledwie 3 miesiące. Zostało zlikwidowane pod koniec lutego 1941 roku. Nie ma zgodności co do dziennej daty tego wydarzenia. Najprawdopodobniej wysiedlenie miało miejsce między 22 a 24 lutego[1.6], choć niektórzy podają termin 25 lub 26 lutego[1.7]. W czasie akcji deportacyjnej naziści zgromadzili na placu targowym wszystkich grójeckich Żydów (część uciekła wcześniej z Grójca i udała się do Białobrzegów[1.8]), skąd przepędzili ich na stację Grójeckiej Kolejki Dojazdowej. Następnie Żydzi zostali przetransportowani do getta warszawskiego. W czasie akcji polskie rodziny nie mogły się kontaktować z Żydami. Do pustego getta wkroczyły „ekipy porządkowe”, które zrabowały pozostałości majątku żydowskiego. W mieście pozostawiono tylko kilkudziesięciu żydowskich fachowców, dla których utworzono tzw. małe getto. Według relacji braci Hammerów Niemcy pozostawili 83 żydowskich robotników, których następnie przewieziono do obozu pracy w Smoleńsku[1.9], choć niektórzy podają termin 25 lub 26 lutego[1.10].
- [1.1] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 17.
- [1.2] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Z. Szeląg, Getto żydowskie w Grójcu, „Słownik wiedzy o Grójeckim” 1997, z. 6, s. 19-20.
- [1.3] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 17.
- [1.4] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Z. Szeląg, Getto żydowskie w Grójcu, „Słownik wiedzy o Grójeckim” 1997, z. 6, s. 20-21.
- [1.1.3] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 17.
- [1.5] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 20.
- [1.6] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 23
- [1.7] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Z. Szeląg, Getto żydowskie w Grójcu, „Słownik wiedzy o Grójeckim” 1997, z. 6, s. 21.
- [1.8] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 23.
- [1.9] K. Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów” 2007, nr 3, s. 23.
- [1.10] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Z. Szeląg, Getto żydowskie w Grójcu, „Słownik wiedzy o Grójeckim” 1997, z. 6, s. 30.
