Przełom czerwca i lipca 1941 r. to prawdopodobnie najczarniejszy okres w historii relacji polsko-żydowskich. Kulminacją serii pogromów, które miały miejsce na ziemi łomżyńskiej i zachodniej Białostocczyźnie były wydarzenia z 10 lipca 1941 r. w Jedwabnem. Mija 85. rocznica tej zbrodni.
Jedwabne to miasteczko na ziemi łomżyńskiej, w którym od pokoleń żyli obok siebie Polacy i Żydzi. Latem 1941 r. stało się miejscem tragicznych wydarzeń. Po blisko dwóch latach okupacji sowieckiej, w wyniku niemieckiego ataku na ZSRR, miejscowość została zajęta przez Niemców. W pierwszych tygodniach nowej okupacji na terenach północno-wschodniej Polski doszło do fali antyżydowskiej przemocy. Podobne wydarzenia miały miejsce m.in. w Radziłowie, Wąsoszu, Szczuczynie i 22 innych miejscowościach w regionie.
Pogromy Żydów latem 1941 roku – Wirtualny Sztetl
10 lipca 1941 r. w Jedwabnem miała miejsce zbrodnia na Żydach z miasteczka. W godzinach przedpołudniowych polscy mieszkańcy Jedwabnego i okolicznych miejscowości zaczęli spędzać Żydów na rynek. Tam ofiary były bite, poniżane i przez wiele godzin przetrzymywane. Część z nich, w tym rabina Awigdora Białostockiego, zmuszono do zniszczenia pomnika Lenina. Ten przymusowy akt miał symbolicznie powiązać żydowskich mieszkańców z wcześniejszą okupacją sowiecką i nadać przemocy pozór odwetu.
Dr Krzysztof Persak: Jedwabne 1941. Co się stało 10 lipca? – YouTube
Następnie grupa ta została wyprowadzona poza rynek, zamordowana i pochowana wraz ze zniszczonym popiersiem Lenina w dole przygotowanym wewnątrz stodoły. Później, do tej samej stodoły, zapędzeni zostali pozostali Żydzi. Oblany łatwopalną cieczą budynek podpalono. Większość ofiar zginęła spalona żywcem. W ciągu jednego dnia niemal cała żydowska społeczność Jedwabnego została unicestwiona.
Zbrodnia w Jedwabnem (10.07.1941) – Wirtualny Sztetl
Aby zrozumieć przebieg tej zbrodni, trzeba uwzględnić zarówno lokalne napięcia, jak i realia okupacji. Bezpośrednimi sprawcami byli polscy mieszkańcy Jedwabnego oraz okolic. W miasteczku obecni byli także uzbrojeni Niemcy. Ich rola polegała najprawdopodobniej na inspiracji, przyzwoleniu i stworzeniu warunków, w których przemoc wobec Żydów mogła zostać przeprowadzona. W Jedwabnem działał niemiecki posterunek, a przed pogromem miała pojawić się grupa funkcjonariuszy niemieckich służb bezpieczeństwa.
Dr Krzysztof Persak: kto odpowiada za zbrodnię w Jedwabnem? Rola Polaków i Niemców – YouTube
Istotne było również to, co wydarzyło się po wycofaniu Sowietów. W wielu miejscowościach powstawały tymczasowe lokalne władze i straże porządkowe, tolerowane przez okupanta niemieckiego. Niemcy, obejmując kontrolę nad nowymi terenami, wykorzystywali istniejące konflikty, antysemickie uprzedzenia oraz stereotyp „żydokomuny”, czyli fałszywe utożsamienie całej społeczności żydowskiej z systemem sowieckim. Zbrodnia w Jedwabnem nie była więc odosobnionym wybuchem przemocy, lecz częścią szerszego zjawiska, które latem 1941 roku objęło wiele miejscowości na obszarach wcześniej okupowanych przez ZSRR.
Wiedzę o wydarzeniach z 10 lipca 1941 r. historycy odtwarzają na podstawie różnych źródeł: relacji świadków, akt powojennych procesów, dokumentów śledczych oraz późniejszych badań. Po wojnie odbywały się procesy uczestników pogromu. W latach 1949–1950 część z nich została skazana za udział w zbrodni. Kolejne badania pozwoliły lepiej opisać zarówno sam przebieg mordu, jak i szerszy kontekst antyżydowskiej przemocy w regionie.
Dr Krzysztof Persak: dlaczego nie przeprowadzono ekshumacji w Jedwabnem? Obalamy mity – YouTube.
Wydarzenia z 10 lipca 1941 r. należy analizować jako zbrodnię lokalną, osadzoną w realiach niemieckiej okupacji oraz wcześniejszych doświadczeń sowieckiego panowania. Jej przebieg pokazuje, jak szybko w warunkach wojny, propagandy i rozpadu dotychczasowych struktur bezpieczeństwa mogły ujawnić się uprzedzenia, mechanizmy odwetu i przemoc zbiorowa. Badanie Jedwabnego wymaga więc nie tylko rekonstrukcji faktów, lecz także analizy społecznych i politycznych warunków, które umożliwiły udział miejscowych sprawców w zagładzie żydowskich sąsiadów.
Sprawdź także:
Dr Krzysztof Persak: łuski karabinowe w Jedwabnem: co naprawdę znaleziono i co to znaczy? – Youtube
