Obecność Żydów w Lubaczowie jest poświadczona już pod koniec XV wieku. Wtedy to, w 1498 r., niejaki Josek Szachny ze Lwowa dzierżawił lubaczowskie cła.

W 1523 r. zakazano lubaczowskim Żydom produkcji piwa oraz handlu, zapewne domokrążnego, w okolicznych wsiach. Wprowadzenie tego zakazu wskazuje na to, że wcześniej Żydzi zarówno zajmowali się tam produkcją piwa, jak i handlem. W 1538 r. mieszkało tu 18 rodzin żydowskich, jednakże w 1562 r. w ich posiadaniu było tylko dwa domy. W latach 1618–1621 Żyd Szapsaj był dzierżawcą lubaczowskich młynów zamkowych i browaru oraz gorzelni. Otrzymał on zezwolenie od starościny lubaczowskiej na budowę gorzelni. W 1618 r. przeciwko temu protestowali mieszczanie lubaczowscy. Również chłopi z niedalekiego Lublińca skarżyli się na złą jakość produkowanego przez niego piwa. W 1621 r. Szapsaj został zabity przez chłopów z Krowicy.

W 1630 r. żyło w Lubaczowie zaledwie 5 rodzin żydowskich, natomiast w 1648 r. – ok. 120 Żydów. W 1643 r. jedynie 3 ze 130 domów w mieście należały do nich, ale już wówczas mieli tu dom modlitwy, z którego korzystali też Żydzi z Oleszyc.

Z lustracji dóbr lubaczowskich przeprowadzonej w 1662 r. nie wynika, jakoby w mieście mieszkały jakieś rodziny żydowskie. Być może ma to związek z powstaniem Chmielnickiego oraz wojnami polsko-szwedzkimi, które spustoszyły wiele miast w okolicy. W 1676 r. odnotowano w mieście obecność zaledwie 5 Żydów.

Na przełomie XVII i XVIII w. żył w Lubaczowie mistyk Rabi Szymon, cieszący się opinią świętości po tym, gdy oddając się surowej pokucie, zagłodził się na śmierć. Z 1727 r. pochodzi wzmianka o synagodze w Lubaczowie. W 1729 r. odnotowano w mieście 197 domów chrześcijańskich i 12 żydowskich.

W 1765 r. w całym starostwie lubaczowskim mieszkało 687 Żydów. W 1785 r. w samym mieście odnotowano ich 390. Pod koniec XVIII w. część wspólnoty izraelickiej stanowili chasydzi. Cadykami w tym mieście byli: Jisahar ben Dow Ber, po nim jego syn Josef[1.1].

Na początku XIX w. rabinem był Hersz Elimelech, autor Bnej Issachar. Po nim w latach 1839–1855 funkcję tę piastował Szmuel Gassenbaner, autor Hechlej Szem i Migdal ha-Szem, który potem był rabinem w Leżajsku. Po Gassenbanerze rabinami byli kolejno: Jekutiel Schorr i Szmuel Rozenfeld. W latach 1859–1867 dobrami lubaczowskich władał Żyd Jakub Dernstein.

Dopiero przed 1870 r. powstała tu samodzielna gmina wyznaniowa (przedtem był tu tylko tzw. dozór bóżniczy, sprawowany przez żydowską gminę wyznaniową w Oleszycach), funkcjonowała też szkoła hebrajska. Rabinem kahalnym został Ozjasz Frankel. W 1871 r. mieszkało w Lubaczowie 1304 Żydów, stanowiących 31,5% ogółu mieszkańców. Kahał posiadał m.in. 4 bóżnice i 3 instytucje (bractwa i stowarzyszenia charytatywne). W 10 lat później w samym Lubaczowie było 1503 Żydów, tj. 34% ogółu mieszkańców. Od 1882 r. działało w środowisku żydowskim Towarzystwo Kredytowe, któremu prezesował Salomon Bruner.

W 1899 r. w czasie wielkiego pożaru miasta spłonęła stara drewniana synagoga, a 220 rodzin żydowskich straciło swoje domy. Nową, murowaną zbudowano dzięki finansowej pomocy fundacji Edmunda barona Rotschilda. W mieście była też druga synagoga, drewniana oraz bet midrasz, w którym modlili się chasydzi. W 1900 r. w gminie żydowskiej mieszkało 2828 Żydów. Mieli m.in. swój szpital, mykwę i dom rabina. Funkcję rabina kahalnego sprawował wówczas Kisiel Schorr, a po nim jego syn Lewi. Zarząd gminy żydowskiej zatrudniał wówczas jeszcze równolegle 2 rabinów synagogalnych: Cwi Hirsza Rubina i Szaloma Rokeacha. W początkach XX w. utworzono kasę Gemiles Chesed i Stowarzyszenie Kupców.

W czasie I wojny światowej ok. 500 Żydów opuściło Lubaczów; większość z nich już tu nie powróciła. W 1921 r. w samym Lubaczowie mieszkało 1715 Żydów, tj. 32% ogółu mieszkańców, natomiast w całym powiecie – 8777. Marszałkiem powiatu został dr nauk prawnych Henryk Friser, zarządca dóbr hr. Agenora Gołuchowskiego. W dwudziestoleciu międzywojennym cadykami w mieście byli: Cwi Hirsz Rubin i Szalom Koreach. Miejscowych chasydów odwiedzał także Aaron Rokeach z Bełza.

W okresie międzywojennym w środowisku żydowskim działało kilka partii politycznych, m.in. Poalej Syjon, Mizrachi oraz organizacja młodzieżowa Betar. Stowarzyszenie Bejt Jaakow prowadziło szkołę dla dziewcząt. Szkolnikami prowadzącymi w latach 1927–1933 szkoły religijne byli: Izaak Bakanowski, Izaak Haner, Berisz Gotesman, Jona Herzberg, Abraham Herzberg i Markus Weinrath. Funkcjonowały też banki żydowskie: Spółdzielczy Bank Kredytowy oraz Kasa Depozytowa z 439 udziałowcami w 1932 r. oraz kasa pożyczkowa Gemiles Chesed. Stowarzyszeniu Rękodzielników Żydowskich Jad Charuzim prezesował dr Józef Osterman. Od 1933 r. zarządowi gminy żydowskiej przewodniczył Abele Richter. Przed samym wybuchem wojny mieszkało tu około 2,5 tys. Żydów, w tym ponad 500 uciekinierów, także przybyłych z terenów Niemiec.

Po zajęciu miasta Niemcy, w nocy z 13 na 14 września 1939 r., podpalili obydwie synagogi. Jednakże, zgodnie z hitlerowsko-stalinowskim układem Ribbentrop – Mołotow, Lubaczów znalazł się w sowieckiej strefie okupacyjnej. Kiedy 26 września 1939 r. do miasta weszli Sowieci, Żydzi powitali ich wręcz entuzjastycznie i wielu podjęło kolaborację z sowieckimi władzami okupacyjnymi. Okupanci sowieccy utworzyli milicję złożoną głównie z miejscowych Żydów.

W 1940 r. ok. 100 rodzin żydowskich wyjechało w głąb ZSRR. Po ponownym zajęciu miasta przez Niemców w czerwcu 1941 r. działał tu żydowski oddział powstańczy pod dowództwem Samuela Jegiera i Mietka Grubera. W lesie Niwki na przełomie lipca i sierpnia 1941 r. Niemcy zgładzili 36 Żydów.

W kwietniu 1942 r. w mieście było 2270 Żydów, w maju przybyło dodatkowo około 2 tys. z okolicznych wsi. Ostatecznie, kiedy Niemcy utworzyli getto, znalazło się w nim ok. 7 tys. osób narodowości żydowskiej. Część Żydów z Lubaczowa Niemcy wywieźli do obozów pracy w Cieszanowie, Starym Dzikowie, Parczewie i Ostrowcu, część w październiku 1942 r. została przewieziona do obozów zagłady w Sobiborze i Bełżcu; ok. 950 rozstrzelano na miejscowym kirkucie.

Likwidacja getta nastąpiła w dniach 6–8 stycznia 1943 roku. Niemców wspomagała w niej policja ukraińska, a także żydowska Judendienstordnung. Około półtora tysiąca Żydów zostało zamordowanych w Lubaczowie, a 500 na polu pomiędzy miejscowościami Dachnów i Mokrzyca. Jan T. Gross w książce Strach przytacza fragment wspomnień adwokata Jakuba Herziga dotyczący likwidacji Żydów w Lubaczowie: „opowiadali mi na jesieni 1943 roku znajomi aryjczycy, że właśnie wymordowano w Lubaczowie w sposób następujący: z mieszkań spędzono wszystkich na rynek. Wyloty rynku zamknięto, a Żydów pogoniono, by biegali po rynku, do biegających strzelano aż do ich wykończenia”[1.2].

Wszystkich rozstrzelanych pogrzebano w Dachnowie. Jednocześnie około 4 tys. Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Potem jeszcze przez wiele tygodni, szczególnie gorliwi policjanci ukraińscy wyłapywali i mordowali ukrywających się Żydów. Około 115 zbiegłych z getta w Lubaczowie rozstrzelano na cmentarzu żydowskim w Oleszycach.

W lasach lubaczowskich Żydzi, uciekinierzy z obozu w Jaworowie, utworzyli dwa oddziały partyzanckie, jeden pod dowództwem A. Hagera, drugim dowodził H. Gilach. Walczyły one z Niemcami i Ukraińską Powstańczą Armią.

Nota bibliograficzna

  • Lubaczow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume I, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 750.
  • Lubaczów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, t. I, Jerusalem 2009, ss. 418–419.
  • Yizkor List, translation of an unpublished Yizkor Listcompiled by Lubaczower Landsmanschaft in Israel, chaired by Uri Roth, Israel 1954 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/lubaczow/lub001.html [dostęp: 16.01.2021].

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Niektóre z opracowań wymieniają wśród cadyków z Lubaczowa Menachema Mendla, jego syna Barucha Shaloma Schneersona, po nim jego brata Szmula oraz Chaima Abrahama Schneersona. Dotyczy to jednak nie Lubaczowa, ale miasta Lubawicz na Białorusi.
  • [1.2] Gross J. T., Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, Kraków 2008, s. 25.