Nowy cmentarz żydowski (ukr. Новий єврейський цвинтар, Nowyj jewrejśkyj cwyntar) we Lwowie za Kortumową Górą został otwarty 24 sierpnia 1855 r., czyli dwa dni po zamknięciu starego cmentarza na Kleparowie, przy ul. Rappaporta. Nowy cmentarz żydowski przylegał od strony wschodniej do chrześcijańskiej nekropolii znajdującej się w pobliżu drogi do Janowa. Obecnie stanowi jej część. Jego oficjalny adres brzmi wuł. Kyryliwśka 11 (ukr. wułycja Kyryliwśka 11; вулиця Кирилівська, 11); niekiedy podawana jest też ul. Złota (ukr. wuł. Zołota).

Synagoga cmentarna została ufundowana przez Efraima Wiksela w 1856 roku. Cmentarz został ogrodzony murem wzdłuż ul. Pilichowskiego (obecnie wuł. Jaroszenka), która została wytyczona jako droga dojazdowa. Mur, którego fragment zachował się do dnia dzisiejszego, został zaprojektowany w stylu neoklasycystycznym przez architekta Alfreda Kamienobrodzkiego. W 1875 r. społeczność żydowska ufundowała wybrukowanie ul. Pilichowskiego. W 1912 r. wzniesiono okazały, modernistyczny dom przedpogrzebowy według projektu Romana Felińskiego i Jerzego Grodnickiego. Wewnątrz ściany zdobiła secesyjna ornamentyka autorstwa Feliksa Michała Wygrzywalskiego. Po lewej stronie od wejścia znajdował się budynek administracji cmentarza, zaprojektowany przez Solomona Krocha.

Z biegiem lat cmentarz stał się za mały dla potrzeb społeczności Lwowa. W listopadzie 1890 r. zostały zakupione dodatkowe grunty od hrabiego Stanisława Skarbka. W maju 1930 r. zakupiono natomiast pas ziemi wzdłuż ul. Pilichowskiego oraz inne działki, przylegające do cmentarza ziemie.

Na początku lat 30. XX w. cmentarz zajmował powierzchnię 10 ha i był podzielony alejkami na kwatery. Każda kwatera była ściśle wypełniona rzędami grobów.

Podczas II wojny światowej budynki i cmentarz zostały zniszczone. Dewastacja cmentarza rozpoczęła się już na początku lipca 1942 roku. Niemcy do tej niszczycielskiej działalności wykorzystali samych Żydów. Nadzór nad nimi miał sprawować Wydział Pogrzebowy lwowskiego Judenratu. Nagrobki zostały wykorzystane do brukowania ulic, podwórzy oraz fabryki przy ul. Łyczakowskiej, jak również do budowy nowych mieszkań dla Niemców. Cenniejsze wywożono do Niemiec. Wiosną 1943 r. Niemcy wysadzili dom przedpogrzebowy.

Cmentarz przy ul. Janowskiej stanowił miejsce pochówku dla zamordowanych podczas okupacji niemieckiej Żydów. Wydział Pogrzebowy Judenratu starał się, pomimo stawianych mu trudności, dbać o pochówek tych, którzy umierali z głodu, chorób czy zimna. Od powstania w październiku 1941 r. obozu janowskiego, przywożono na cmentarz nawet do 600 ciał dziennie. Całymi dniami jeździły wozy pomiędzy kostnicą znajdującą się przy ul. Rappaporta a cmentarzem przy ul. Pilichowskiej. Na czele Wydziału Pogrzebowego stał religijny Żyd Icchak Zajdenfrau. Wbrew zakazom władz niemieckich Wydział starał się w miarę możliwości odprawiać ceremonie pogrzebowe zgodnie z tradycją. Jednak warunki uniemożliwiały utworzenie osobnych grobów dla każdego, dlatego też w większości przypadków chowano ludzi w masowych grobach.

Po wojnie społeczność żydowska Lwowa zainicjowała postawienie pomnika upamiętniającego miejsce pochówku tysięcy Żydów zamordowanych w latach 1942–1943.

W 1962 r. cmentarz żydowski został włączony do cmentarza Janowskiego. Zachowano jednak dawną numerację i podział na kwatery.

Dzisiaj groby położone są wzdłuż alei głównej. Wcielenie terenu do większego cmentarza zostało przeprowadzone przez władze sowieckie wraz z ograniczaniem praw społeczności żydowskiej we Lwowie. Tym samym niemożliwe stało się dbanie przez nią o groby.

Nagrobki znajdujące się na cmentarzu pochodzą z okresu powojennego. Zachowało się jedynie kilka z okresu międzywojennego, a najstarszy pochodzi z 1914 roku. Stylistyka nagrobków powojennych jest bardzo podobna do tej na pozostałych częściach cmentarza, aczkolwiek widoczne są próby nawiązywania do tradycji żydowskiej poprzez prostą symbolikę. Niektóre nagrobki posiadają inskrypcje po hebrajsku i w jidysz, niejednokrotnie równoległe z inskrypcjami rosyjskimi. Często na nagrobkach pojawiają się fotografie lub rzeźby przedstawiające zmarłych. Żydowskie nagrobki sąsiadują z chrześcijańskimi lub muzułmańskimi. Spoczywa tu wielu szanowanych członków społeczności żydowskiej, w tym: dr Emanuel Blumenfeld, dr Emil Byk, dr Schwabacher, Nathan Loewenstein, dr Jona Grinberg oraz profesor chemii i historyk Zagłady – Jakub Honigsman.

Bibliografia:

• Bałaban M., Dzieje Żydów w Galicyi i w Rzeczypospolitej Krakowskiej 1782−1868, Lwów 1914.
• Bałaban M., Dzielnica żydowska. Jej dzieje i zabytki, Lwów 1909.
• Bojko O., Synahohy Lwowa, Lwiw 2008.
• Honigsman J., Zagłada Żydów lwowskich [1941–1944], Warszawa 2007.
• Jones E., Żydzi Lwowa w okresie okupacji 1939–1945, Łódź 1999.
• Kharchuk K., Vul. Zolota – the New Jewish cemetery, Lviv Interacitve [online] https://lia.lvivcenter.org/en/objects/?ci_objectid=273 [dostęp: 01.10.2015].
• Kuwałek R., Sposoby upamiętniania miejsc Zagłady Żydów w Polsce i na Ukrainie, [w:] Żydzi w Lublinie – Żydzi we Lwowie, red. J. Zętar, Lublin 2006.
• Piluk P., Ślady żydowskiej przestrzeni miejskiej Lwowa, [w:] Żydzi w Lublinie – Żydzi we Lwowie, red. J. Zętar, Lublin 2006.
• Włodek P., Kulewski A., Lwów, Warszawa 2006.