Historia osadnictwa żydowskiego we Lwowie rozpoczyna się w połowie XIII w., w czasach lokacji miasta za czasów księcia Lwa Daniłowicza. Cechą charakterystyczną lwowskiej społeczności żydowskiej był fakt, iż nie była jednorodna, ale dzieliła się (od drugiej połowy XIV w.) na dwie odrębne gminy. Jedną z nich stanowili Żydzi zamieszkujący w obrębie murów miejskich, zaś drugą żydowscy mieszkańcy jednego z przedmieść – Krakowskiego. Podział na dwie wspomniane gminy utrzymał się aż do początków XIX wieku.

W ramach murów miejskich osadnictwo żydowskie koncentrowało się wokół Starego Rynku oraz Niskiego i Wysokiego Zamku. Centrum znajdowało się pomiędzy Starym Rynkiem a obecną ulicą Bohdana Chmielnickiego. Na tym terenie znajdowała się również, według Majera Bałabana, pierwsza, najprawdopodobniej drewniana synagoga lwowska. Na północ od niej, w rejonie obecnej ulicy Sańskiej, została zbudowana po pożarze w 1624 r. nowa, już murowana synagoga. Obydwie gminy, miejska i przedmiejska, miały wspólny cmentarz, usytuowany na Krakowskim Przedmieściu, w obrębie dzisiejszych ulic: Szpitalnej, Rappaporta, Browarnej i Kleparskiej, zamknięty w 1855 roku.

W połowie XIV w. Lwów przeszedł pod panowanie Kazimierza Wielkiego, który wytyczył w 1352 r. jego granice na południowy zachód od starego, książęcego miasta, które zostało okolone murami miejskimi, z fosą, basztami i dwoma zamkami. Żydzi zajęli południowo-zachodnią część, tworząc społeczność nazywaną w źródłach Communitas Judaeorum intra moenia habitantium.

Sytuacja prawna Żydów lwowskich regulowana była z jednej strony przywilejami nadawanymi im przez królów, z drugiej zaś rozporządzeniami Rady Miejskiej oraz statutami synodów Kościoła katolickiego. Przywileje królewskie gwarantowały Żydom wolność zajmowania się handlem oraz niektórymi gałęziami rzemiosła. Prawo magdeburskie, nadane Żydom lwowskim przez Kazimierza Wielkiego, gwarantowało im bezpieczeństwo osobiste na równi z pozostałymi mieszczanami, lecz również szereg wolności: swobodę zamieszkania, zajęcia, równość wobec prawa miejskiego, prawo dzierżawy majątków ziemskich i inne.

Dzieje gminy lwowskiej rozgrywały się na tle ogólnej sytuacji Żydów zamieszkujących terytorium I Rzeczypospolitej. Po zdobyciu przez Żydów w XVI w. znacznej autonomii w ramach własnej społeczności, wiek XVII przyniósł serię pogromów, głównie przypadających na okres powstania Chmielnickiego. Na uwagę zasługuje fakt, iż podczas dwóch oblężeń miasta, w 1648 i 1655 r., mieszczanie lwowscy odmówili wydania swoich żydowskich współmieszkańców na żądanie oblegających miasto wojsk kozackich, które uzależniały od tego odstąpienie od zaatakowania miasta.

O skali rozwoju lwowskiej społeczności żydowskiej świadczy również, iż zdobyła sobie znaczącą pozycję na tle innych gmin Rzeczypospolitej, zarówno jeśli chodzi o rozwój życia religijnego, studiów talmudycznych i dokonań na gruncie religijno-kulturalnym, jak i z uwagi na to, że wielu jej przedstawicieli osiągnęło znaczącą pozycję na polu finansów i bankowości (niektórzy lwowscy Żydzi, jak np. Wolf z Drohobycza, żyjący w I połowie XV w., bywali nawet bankierami królewskimi, zatem zajmowali stanowisko podobne do współczesnego nam ministra finansów). Momentem przełomowym w historii Żydów lwowskich był rok 1648, po którym znaczenie gospodarcze Lwowa oraz kupców żydowskich uległo zmniejszeniu, głównie z powodu zaniku handlu wschodniego, stanowiącego podstawowe źródło dochodów, przejętego przez lwowskich Żydów po upadku Konstantynopola w 1453 roku. Stopniowo pogarszała się również sytuacja w samej dzielnicy żydowskiej, gdzie z powodu dużego napływu nowych mieszkańców dawał o sobie znać brak powierzchni mieszkaniowej, co prowadziło z jednej strony do przeludnienia, a z drugiej wywoływało wzrost cen nieruchomości. Nadmierne zagęszczenie mieszkańców w dzielnicy uwidoczniało się również w trudnościach z utrzymaniem porządku publicznego oraz czystości, co czasem prowadziło do poważnych konsekwencji, aby wspomnieć tutaj dwa wielkie pożary Lwowa, z 1571 i 1616 r., które wybuchły właśnie w dzielnicy żydowskiej.

Dzielnica żydowska w XVI w. obejmowała ulice: Żydowską, Nowożydowską, Szklarską i Za Arsenałem. W XVII w. Żydzi zaczęli osiedlać się również przy ul. Serbskiej. Wejście do getta znajdowało się u zbiegu ulic Ruskiej i Żydowskiej. Znajdowała się tutaj „brama żydowska”, zamykana na noc z obydwu stron – od strony dzielnicy żydowskiej i od strony miasta. W 1571 r. we Lwowie otwarto pierwszą jesziwę, która zasłynęła głównie z działalności słynnego talmudysty Joszuy Falka, ucznia Salomona Lurii i Mojżesza Isserlesa, w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku. Jesziwa ta według Bałabana mieściła się pod numerem 28 na ulicy Blacharskiej (dzisiaj Fedorowa).

W połowie XVI w. Lwów był jednym z nielicznych miast w Polsce, w którym osiedlili się Żydzi sefardyjscy. W 1567 r. Sefardyjczycy Chaim Kohen i Abraham da Mossa otrzymali od króla Zygmunta Augusta przywilej na handel pożądanymi wówczas słodkimi winami greckimi, małmazją i muszkatelem, bez żadnych opłat celnych. Był to efekt umowy króla z don Josefem Nasim, dyplomatą na dworze tureckim, który doprowadził m.in. do poprawy stosunków między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim. Josef Nasi, pochodzący z wpływowej rodziny sefardyjskich bankierów z Lizbony, udzielił królowi polskiemu znaczącej pożyczki. Zachowała się korespondencja między nim a Zygmuntem Augustem, w której monarcha tytułował Nasiego „dostojnym księciem” (dyplomata w istocie otrzymał od sułtana tytuł księcia wyspy Naksos) i „drogim przyjacielem”. Sefardyjskim przybyszom nie wiodło sie jednak dobrze we Lwowie, gdyż ich uprzywilejowana pozycja handlowa, a być może także, jak sugeruje Majer Bałaban, odmienność kulturowa, powodowały konflikt z innymi mieszczanami, także Żydami aszkenazyjskimi. Po zatargach z Radą Miejską większość z nich opuściła miasto. Sytuacja Sefardyjczyków we Lwowie relacjonowana była w zachowanych listach Mosze da Mossy pisanych w języku włoskim. Sefardyjczyk ostatecznie osiadł w Zamościu dzięki przyjaźni z Janem Zamoyskim (hetman w 1588 r. wydał przywilej dla Żydów sefardyjskich, tworząc w mieście wyjątkowe możliwości rozwoju jedynej sefardyjskiej gminy w Polsce).

W pierwszych latach XVII w. lwowska gmina żydowska toczyła spór z zakonem jezuitów. Zakonnicy, chcąc wybudować we Lwowie swój kościół i kolegium postanowili oskarżyć władze miejskie oraz Żydów o niezgodne z prawem transakcje sprzedaży parcel, będących formalnie własnością króla, na których zbudowano m.in. synagogę Nachmanowicza. Proces ciągnął się przez kilka lat poprzez wszystkie instancje, ostatecznie wyrokiem królewskim zobowiązano miasto do odkupienia większości kwestionowanych parcel oraz zburzenia wspomnianej synagogi jako zbudowanej bez pozwolenia królewskiego. Wyrok ten został zakwestionowany przez lwowskich Żydów, którzy odwołali się do Trybunału Koronnego, zaś sprawa zakończyła się dopiero 11 lipca 1608 r., kiedy to Zygmunt III Waza wydał dekret o nadaniu jezuitom placu pod budowę w innej części miasta i pozostawieniu mieszkańców ulicy Żydowskiej przy ich dotychczasowym stanie posiadania.

W 1634 r. rosnąca liczebnie gmina lwowska zdobyła pozwolenie na wybudowanie budynku administracyjnego dla potrzeb kahału, który umiejscowiono naprzeciwko starej miejskiej synagogi. O poziomie zamożności lwowskich Żydów świadczyć może fakt, iż według spisu magistrackiego z 1620 r. posiadali oni w mieście aż 40 kamienic. Liczba żydowskich mieszkańców miasta według szacunków historyków oscylowała w końcu XVI w. około 3500 osób, licząc wraz z Krakowskim Przedmieściem.

Po wspomnianych powyżej wydarzeniach związanych z powstaniem Chmielnickiego, kolejny kataklizm dotknął lwowskich Żydów w 1664 r. Związany był z pogromem, zorganizowanym przez studentów kolegium jezuickiego, którzy napadli na synagogę. Do studentów przyłączyły się stacjonujące w mieście wojska, w związku z czym starosta, nie mogąc opanować sytuacji, nakazał rozdać lwowskim Żydom halabardy i piki do samoobrony. Ci jednak ulegli przeważającej sile studentów i żołnierzy, w rezultacie czego zabitych zostało 75, a ciężko rannych 200 Żydów.

W czasie III wojny północnej Lwów został zajęty w 1704 r. przez wojska szwedzkie, które wywarły zemstę na lwowskich Żydach za ich współudział w obronie miasta. Zrabowano dzielnicę żydowską i nałożono na jej mieszkańców okup w wysokości 60 000 talarów. Podupadanie Rzeczypospolitej i brak silnej władzy centralnej sprzyjał wybuchom zamieszek antyżydowskich, które nawiedzały Lwów w latach 1718, 1732, 1751 i 1762. W 1728 r. przeciwko lwowskim Żydom wytoczono proces o nakłanianie do powrotu do judaizmu wychrzczonego Żyda Jana Filipowicza. Dwóch lwowskich Żydów: Jeszuę i Chaima Rajcesów skazano na śmierć na stosie; Jeszua popełnił samobójstwo, natomiast jego brat odrzucił propozycję przyjęcia chrztu i spłonął na stosie obok zwłok swojego brata.

W czerwcu 1759 r. odbyła się w lwowskiej katedrze łacińskiej dysputa najwybitniejszych rabinów podolskich z żydowską sektą frankistów, którzy obwiniali Żydów m.in. o używanie krwi chrześcijańskiej do celów rytualnych, co odbiło się szerokim echem w Rzeczypospolitej, wpłynęło też na popularyzację średniowiecznych przesądów o mordach rytualnych.

W miarę upływu lat postępowało przeludnienie dzielnicy żydowskiej, jej mieszkańcy oraz przybysze spoza miasta zaczęli osiedlać się poza tradycyjnym obszarem: w jurydykach klasztoru benedyktynek, we włościach Jabłonowskich, oraz w chrześcijańskich częściach ulic: Boimów, Serbskiej i Ruskiej, wynajmując pomieszczenia od chrześcijańskich właścicieli, w związku z zakazem nabywania przez Żydów nieruchomości poza dzielnicą żydowską. Wynajem, zwłaszcza lokali handlowych, spotykał się z licznymi protestami kupców chrześcijańskich, zabraniały tego uchwały magistratu, a nawet rozporządzenia królewskie.

Nową epokę w dziejach Żydów lwowskich zapoczątkowały rozbiory państwa polskiego. W 1772 r. Lwów dostał się pod panowanie monarchii habsburskiej. W celu przeciwdziałania zwiększaniu się żydowskiej populacji Lwowa, Żydom zakazano osiedlania się w mieście. Po wprowadzeniu administracji austriackiej rozpoczęto na terenach zaboru austriackiego realizację programu przekształcania tradycyjnej organizacji gminnej zgodnie z duchem oświeceniowym, co miało sprzyjać ich asymilacji do kultury niemieckiej i uczynieniu z nich lojalnych poddanych Wiednia. W samej społeczności żydowskiej coraz większe wpływy zdobywał dla siebie żydowski ruch oświeceniowy – haskala, która na początku XIX w. najwięcej zwolenników zdobyła właśnie we Lwowie. Ich szeregi zasilane były zwłaszcza przez inteligencję żydowską oraz przedstawicieli wolnych zawodów, przenikniętych ideami docierającymi do Lwowa z Europy Zachodniej. We Lwowie pionierem haskali stał się Herz Homberg, przybyły do miasta w 1788 r., który przy poparciu władz austriackich utworzył dwie szkoły: „normalną” oraz „trywialną” – z niemieckim językiem nauczania, w celu germanizacji żydowskich elit. Energiczny opór stawiany jego działalności przez chasydów i ortodoksów zmusił Homberga do opuszczenia Lwowa już w 1797 roku.

Cechą charakterystyczną lwowskich maskili było dążenie do ograniczenia popularności tradycyjnego modelu życia żydowskiego nie poprzez otwarte zwalczanie, ale poprzez wspieranie edukacji młodych. Kolejnym wyróżnikiem było przywiązanie do języka hebrajskiego nie jako do języka religii, ale literatury, kultury i nauki. Wśród lwowskich maskili w pierwszej połowie XIX w. działali tacy luminarze żydowskiej nauki i kultury jak Nachman Krochmal, Salomon Jehuda Rapaport, Izaak Erter, Józef Perl. Od roku 1840 lwowscy maskile wprowadzili swoich przedstawicieli do władz gminy, dzięki czemu możliwe było przeprowadzenie takich inicjatyw, jak otwarcie w 1843 r. domu dla sierot, czy zorganizowanie czteroletniej szkoły żydowskiej. Świadectwem wzrostu znaczenia prądów oświeceniowych wśród Żydów lwowskich było wzniesienie w 1846 r. przez zwolenników reform ich własnej synagogi na Starym Rynku, zwanej Tempel.

Postępy czynione przez ideologię żydowskiego oświecenia nie uszły uwadze zarówno przedstawicieli synagogi ortodoksyjnej, jak i chasydyzmu. W 1838 r. doszło we Lwowie do zawiązania swoistego sojuszu tych dwóch nurtów religijnych podczas spotkania cadyka Izraela Friedmana z Różyna i lwowskiego rabina Jakuba Ornsteina. Zwiększała się również liczba chasydów w mieście, czego wyrazem było powstanie synagogi chasydzkiej przy pl. Św. Teodora. Smutnym epilogiem walki połączonych sił ortodoksji i chasydyzmu przeciwko postępowcom był zamach na Abrahama Kohna, dokonany przez wynajętego truciciela w 1848 roku.

W parze z postępami myśli oświeceniowej wśród Żydów lwowskich szedł również wzrost świadomości politycznej. Szczególnym wyrazem tego procesu stał się ich udział w wypadkach roku 1848. Po raz pierwszy podniesiono wtedy na forum publicznym kwestię równouprawnienia Żydów na zasadach obowiązujących innych mieszkańców monarchii habsburskiej. Rabin lwowskiej synagogi postępowej Abraham Kohn wszedł nawet w skład delegacji galicyjskiej, jak zjawiła się we Wiedniu dla przedstawienia cesarzowi postulatów mieszkańców prowincji. Przedstawiciele lwowskiej gminy brali udział w pracach Rady Narodowej (której członkami byli Oswald Menkes i Abraham Mises), jak również zaciągali się do służby w Gwardii Narodowej. Choć w 1853 r. cofnięto rozporządzenia zapewniające Żydom równouprawnienie w monarchii habsburskiej, nie zrezygnowali oni jednak z walki o poprawienie swojej pozycji prawnej. Nowe możliwości w tym zakresie pojawiły się w latach 60. XIX w., wraz z tworzeniem się zrębów autonomii Galicji. Już w 1861 r. do nowego Sejmu galicyjskiego wybrany został jako deputowany rabin lwowskiej synagogi postępowej Marek Dubs. Ostatecznie starania Żydów o wprowadzenie formalnego równouprawnienia znalazły swój finał w grudniu 1867 r., kiedy to na mocy konstytucji przyznano im takie same prawa polityczne i obywatelskie jak pozostałym mieszkańcom monarchii.

Wzrost popularności idei akulturacji oraz świadomości politycznej wśród Żydów lwowskich oraz zamieszkujących pozostałe tereny Galicji próbowały wykorzystać władze wiedeńskie w celu stworzenia przeciwwagi dla rosnących wpływów polskich. Efektem tych starań było utworzenie w wyborach 1873 r. koalicji ukraińsko-żydowskiej, dzięki której w parlamencie wiedeńskim znalazło się trzech deputowanych żydowskich, m.in. Herman Mieses ze Lwowa. Załamanie się koncepcji asymilacji proniemieckiej, lansowanej przez lwowskie stowarzyszenie „Szomer Izrael” oraz starania polityków polskich w celu uzyskania poparcia społeczności żydowskiej zaowocowały już w 1879 r., kiedy to wybory do parlamentu przebiegały już w warunkach współpracy polsko-żydowskiej. Z czasem Lwów stał się jednym z najważniejszych centrów asymilacji propolskiej, w latach 1882–1892 w mieście tym działało stowarzyszenie Agudas Achim – Przymierze Braci, stawiające sobie za cel upowszechnianie koncepcji współpracy polsko-żydowskiej, m.in. w wydawanym przez siebie dwutygodniku „Ojczyzna”. Już na początku XX w. program ten lansowany był również w lwowskim czasopiśmie „Jedność” oraz w stowarzyszeniu akademickim „Zjednoczenie”.

Lwów stał się również ośrodkiem ruchu syjonistycznego. Już w 1882 r. odbył się tam po raz pierwszy „wieczorek syjonistyczny”, zorganizowany przez miejscowe akademickie stowarzyszenie „Mikra Kodesz”. Stowarzyszenie to, mające siedzibę we Lwowie, lansowało program propalestyński, natomiast bardziej polityczne zabarwienie miało wyodrębnione w 1897 r. z „Mikra Kodesz” stowarzyszenie „Syjon”.

W 1890 r. w monarchii austriackiej wprowadzono ustawę regulującą kwestię organizacji gmin żydowskich. Dla lwowskich Żydów oznaczało to doniosłą zmianę, ponieważ odrębne dotąd gminy: miejska i przedmiejska zostały połączone w jedną. Ponadto w jednej gminie znaleźli się ortodoksi, chasydzi oraz postępowcy. Efektem pewnego konsensusu było przyznanie dwóch stanowisk rabinackich dla ortodoksów i chasydów oraz dwóch dla maskili. W gestii zarządu gminy pozostawały synagogi: Tempel na Starym Rynku; wielka synagoga miejska na ul. Boimów; synagoga Nachmanowicza (Złota Róża) na ul. Blacharskiej; wielka synagoga na Przedmieściu Krakowskim przy ul. Bożniczej oraz chasydzka synagoga przy ul. Szajnochy. Na początku XX w. do wyżej wspomnianych doszły synagogi przy ulicach: Słonecznej, św. Jana i Królowej Jadwigi. Gmina żydowska prowadziła na początku XX w. również dwie szkoły religijne, jedną dla chłopców i drugą dla dziewcząt, z polskim językiem nauczania.

Lata poprzedzające wybuch I wojny światowej były szczególnie sprzyjające dla lwowskiej społeczności żydowskiej. Około 70% wszystkich adwokatów stanowili adwokaci żydowscy, podobnie było z lekarzami, wśród których odsetek Żydów sięgał 60%. 70% członków lwowskiej Izby Handlowo-Przemysłowej stanowili przedsiębiorcy żydowscy, zaś na lwowskim uniwersytecie odsetek studentów Żydów sięgał 33%.

Dynamiczny rozwój żydowskiej społeczności Lwowa został przerwany przez wybuch I wojny światowej. W dniu 3 września 1914 r. Lwów został zajęty przez wojska rosyjskie, zaś 27 września w dzielnicy żydowskiej wybuchł pogrom nazwany „krwawą niedzielą”. Rosjanie dopuszczali się grabieży i rozbojów, część żydowskich mieszkańców miasta zostało wziętych jako zakładnicy. W pierwszych dniach listopada 1918 r. władzę we Lwowie przejęli Ukraińcy, proklamując powstanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W swoim programie uznali Żydów za odrębną narodowość i zagwarantowali im przestrzeganie praw obywatelskich i politycznych. Część społeczności żydowskiej powitała z uznaniem nową władzę. W celu koordynacji działań politycznych utworzono Żydowski Komitet Bezpieczeństwa, działający na obszarze zwartego osadnictwa żydowskiego w mieście. 20 listopada 1918 r. przedstawiciele syjonistów, socjaldemokratów, partii Mizrachi oraz Poalej Syjon utworzyli Tymczasową Żydowską Radę Narodową. Większość lwowskich Żydów, uznając się za Polaków wyznania mojżeszowego, sprzeciwiała się współpracy z Ukraińcami, część inteligencji wystosowała nawet protest w tej sprawie do Polskiego Komitetu Narodowego. W konflikcie polsko-ukraińskim Żydzi lwowscy zadeklarowali neutralność, co jednak nie spotkało się z pozytywnym przyjęciem przez obydwie strony konfliktu. Po wyparciu z miasta wojsk ukraińskich, w dniach 21–23 listopada 1918 r., część żołnierzy polskich wraz z różnymi grupami bandyckimi przeprowadziła pogrom Żydów z Przedmieścia Krakowskiego, w wyniku którego śmierć poniosły 72 osoby, około 400 zostało rannych, a około 25 tysiącom zniszczono mieszkania.

W okresie międzywojennym Lwów pozostawał jednym z najważniejszych skupisk ludności żydowskiej na ziemiach II Rzeczypospolitej. W 1921 r. mieszkało w mieście 77 tys. Żydów, stanowiąc około 33% wszystkich jego mieszkańców. Liczba ta nieprzerwanie rosła, osiągając punkt szczytowy w 1941 r., kiedy to w związku z napływem uchodźców spoza miasta wzrosła do 150 tys. osób.
Lwowska gmina żydowska oprócz samego miasta obejmowała jeszcze 52 okoliczne gminy, tak iż w jej granicach znajdowało się w latach 20. XX w. około 80 tys. członków. Ich liczba zwiększyła się do około 100 tys. w latach 30. XX w. w związku z realizacją koncepcji tzw. Wielkiego Lwowa. Gmina prowadziła niezwykle ożywioną działalność na polu edukacji religijnej i świeckiej (w tym rzemieślniczej), finansowała działalność towarzystw niosących pomoc najbiedniejszym, finansowała szpital żydowski, będący jedną z najlepszych placówek tego typu w mieście. Swoich przedstawicieli w zarządzie gminy mieli ortodoksi, syjoniści, asymilatorzy i socjaldemokraci. Poglądy polityczne Żydów lwowskich reprezentowane były przez miejscowe organizacje partyjne: asymilatorskie, ortodoksyjne, wszystkie niemal odmiany syjonizmu od religijnego po socjalistyczny, narodowodemokratyczne, socjaldemokratyczne, aż po komunistyczne. Obok nich działały niezliczone organizacje zawodowe, towarzystwa oświatowe, społeczne i kulturalne. Działały miejscowe oddziały: Agudy – ortodoksów, Mizrachi – syjonistów religijnych, Syjonistów Ogólnych, Hitachdut – Syjonistycznej Partii Pracy, Bundu, folkiści, syjoniści-rewizjoniści, radykalni syjoniści, Poalej Syjon – syjoniści-socjaliści oraz różne organizacje młodzieżowe i skautowe.

Lata trzydzieste XX w. minęły we Lwowie pod znakiem energicznego rozwoju aktywności społeczności żydowskiej, choć w miarę upływu czasu dochodziło do coraz częstszych incydentów o charakterze antysemickim. Do większych wystąpień doszło w czerwcu 1929 r. oraz listopadzie 1932 roku. Trwały charakter tego typu konflikty zyskały po 1935 r., przejawiały się zwłaszcza w środowisku uniwersyteckim, chociażby w postaci tzw. getta ławkowego. Środowisko żydowskie starało się przeciwstawiać rosnącej fali antysemityzmu, m.in. gmina lwowska jako jedyna ogłosiła całkowity bojkot hitlerowskich Niemiec.

Lwów został zajęty przez wojska radzieckie 22 września 1939 roku. Hasła zniesienia prywatnej własności i stworzenia społeczeństwa bezklasowego trafiały do wyobraźni ludzi z najniższych warstw społecznych, również żydowskich. Stąd głównie brało się neutralne lub czasem przyjazne przyjęcie, z jakim na ogół spotykały się nowe władze w środowisku lwowskich Żydów, co z kolei dało asumpt do wzmożenia się antagonizmu polsko-żydowskiego i ukraińsko-żydowskiego. To nastawienie zmieniało się wraz z krzepnięciem władzy sowieckiej we Lwowie, likwidacją i nacjonalizacją przedsiębiorstw żydowskich, wprowadzeniem zakazu działania żydowskich partii politycznych, oraz rosnącą falą mordów, dokonywanych przez NKWD na przedstawicielach inteligencji.

Wojska radzieckie wycofały się ze Lwowa 30.06.1941 roku. W ich miejsce niemal natychmiast pojawiły się oddziały niemieckie. Zmiana okupanta wywołała erupcję nienawiści w stosunku do Żydów, których powszechnie posądzano o współpracę ze stroną radziecką. Na terenie niemalże całej Galicji Wschodniej dochodziło do pogromów żydowskich, w samym zaś Lwowie przedstawiciele najniższych warstw polskich i ukraińskich prowokowali starcia z miejscową ludnością żydowską, podjudzani niemiecką propagandą, oskarżającą Żydów o dokonywanie zbrodni na ludności polskiej i ukraińskiej w okresie okupacji sowieckiej. Niemiecki okupant kierował Żydów do najcięższych i najbardziej poniżających prac porządkowych, mycia zwłok, zbierania rozbitego szkła itp. Rozpoczęto również akcję zorganizowanego mordowania Żydów, wykonywaną przez Einsatzkommando oraz rzadziej – przez milicję ukraińską. Żydzi zostali objęci różnego rodzaju ograniczeniami, np. zezwolono im na dokonywanie zakupów w sklepach tylko w określonych godzinach – od 15.00 do 17.00, wydzielono sklepy, restauracje i kawiarnie, w których mogli przebywać oraz zakazano wstępu do parków, kąpielisk, kin i teatrów.

W dziele eksterminacji i szykanowania Żydów, okupantowi niemieckiemu pomagała milicja ukraińska, zorganizowana po zajęciu okolicznych terenów. Już 1 lipca 1941 r. nacjonaliści ukraińscy zorganizowali pogrom ludności żydowskiej we Lwowie. Żydów łapano na ulicy, wyciągano z mieszkań i zabijano. Wielu zgromadzono w koszarach na Zamarstynowie i tam zamordowano. W czasie największego pogromu, trwającego od 25 do 28 lipca 1941 r., zamordowano ponad 2000 Żydów. Rozpoczęto również grabież, często dokonywaną przez żołnierzy niemieckich na własną rękę, jak również oficjalnie –  na lwowskich Żydów nałożono kontrybucję w wysokości 20 milionów rubli. Do czasu wpłacenia żądanej sumy uwięziono około 1 tys. żydowskich zakładników, których następnie zamordowano już po otrzymaniu kontrybucji. Kolejnym krokiem było wysadzenie w powietrze i spalenie lwowskich synagog: Wielkiej przy ul. Boimów, przy ul. Sykstuskiej, Złotej Róży oraz Tempel przy ul. Żółkiewskiej.

Niemcy przystąpili też do organizacji Rady Żydowskiej (Judenratu), której jeden z wydziałów – Urząd Zaopatrywania (Besorgungsamt) miał służyć im pomocą w organizowaniu wywłaszczania Żydów. Po włączeniu dystryktu Galicja do Generalnego Gubernatorstwa lwowskich Żydów zaczęły obowiązywać różnego rodzaju ograniczenia: noszenie obowiązkowych opasek, wykluczenie z niektórych zawodów, zakaz zmiany miejsca pobytu, ograniczenia majątkowe i inne.

Lwowskich Żydów zaczęto przesiedlać do getta w lipcu 1941 roku. Na dzielnicę żydowską przeznaczono najbiedniejsze części miasta: Zamarstynów i Kleparów. W czasie akcji przesiedleńczej zamordowano tysiące Żydów, z reguły wywożonych w tym celu do podmiejskich lasów. W trakcie „Akcji Reinhard”, w 1942 r. wywożono lwowskich Żydów do obozów zagłady. W marcu 1942 r. odszedł pierwszy transport około 15 tys. Żydów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. 5 maja 1942 r. rozstrzelano na miejscu kilka tysięcy Żydów. Kolejne transporty śmierci do Bełżca odchodziły w sierpniu (ok. 40 tys.) i listopadzie (ok. 10 tys.). W styczniu 1943 r. około 4 tys. Żydów wysłano do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze. W czasie akcji likwidacyjnej, w czerwcu 1943 r., na miejscu zabito około 10 tys. osób, a kilka tysięcy przewieziono do obozu przy ul. Janowskiej. Obóz ten, funkcjonujący w hitlerowskim systemie zagłady jako ciężki obóz pracy, założony przy ul. Janowskiej 134 na terenie dawnej fabryki Steinhausa, stał się miejscem kaźni ponad 150 tys. Żydów, Polaków i Ukraińców. Według lwowskiego rabina Kahane 150 Żydów podczas Zagłady miał ocalić grekokatolicki arcybiskup lwowski, Andrej Szeptyckij.

Zagładę we Lwowie przeżyło 2571 Żydów. Wielu z nich wybrało polskie obywatelstwo i udało się do pojałtańskiej Polski jako „repatrianci”; następnie duża część udała się ostatecznie do Izraela lub Stanów Zjednoczonych. W czasach radzieckich do miasta napłynęła dość duża liczba Żydów urodzonych w innych częściach kraju. W efekcie we Lwowie zamieszkało ok. 28 tys. Żydów. W 1960 r. społeczność żydowską zmuszono do zamknięcia synagogi, którą otwarto ponownie dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Obecnie w mieście mieszka kilka tysięcy Żydów.

Bibliografia:

  • Bałaban M., Dzieje Żydów w Galicyi i w Rzeczypospolitej krakowskiej 17721868, Lwów 1914.
  • Bałaban M., Dzielnica żydowska, jej dzieje i jej zabytki, Lwów 1909.
  • Bałaban M., Żydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII wieku, Lwów 1906.
  • Berenstein T., Eksterminacja ludności żydowskiej w dystrykcie Galicja (19411943), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1967, nr 61.
  • Bilewicz A., Frenkowie. Kim byli lwowscy i zamojscy Sefardyjczycy?, [w:] Żydzi w Zamościu i na Zamojszczyźnie. Historia, kultura, literatura, red. W. Litwin, M. Szabłowska-Zaremba, S. J. Żurek, Lublin 2013.
  • Friedmann F., Zagłada Żydów lwowskich, Łódź 1945.
  • Honigsman J., Zagłada Żydów lwowskich (19411944), Warszawa 2007.
  • Lviv, [w:] The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe [online] http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Lviv [dostęp: 3.04.2014].
  • Miełamed W., Jewrieji wo Lwowie (XIII pierwaja połowina XX wieka). Sobytia, obszczestwo, liudi, Lwow 1994.
  • Katzmann F., Rozwiązanie kwestii żydowskiej w Dystrykcie Galicja, Warszawa 2001.
  • Kessler E., Przeżyć Holokaust we Lwowie, Warszawa 2007.
  • Schall J., Przewodnik po żydowskich zabytkach Lwowa, Lwów 1935.
  • Świat niepożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej XVIIIXX wieku, red. K. Jasiewicz, Warszawa 2005.
  • Żydzi w Lublinie  Żydzi we Lwowie. Miejsca – Pamięć – Współczesność, red. J. Ziętar, E. Żurek, S. J. Żurek, Lublin 2006.
Drukuj