Miasto powstało jako główny ośrodek księstwa halicko-włodzimierskiego, powstałego po rozpadzie Rusi Kijowskiej, rządzonego przez książąt z bocznej linii dynastii Rurykowiczów. Ok. 1250 r. Lwów założony został przez księcia Daniela, który nadał mu nazwę na cześć swojego syna Lwa. Nowy gród zastąpił starsze ośrodki administracyjnych księstwa, na czele z Haliczem, zniszczone w wyniku najazdu tatarskiego z 1240 roku. Początkowo osadnictwo skupiało się wokół Góry Łysej, jednak po kolejnym najeździe Tatarów książę Lew zbudował warownię na górze zwanej współcześnie Wysokim Zamkiem. Późniejsze osadnictwo koncentrowało się pomiędzy tym wzniesieniem a brzegami Pełtwi.

W najwcześniejszym okresie gród zamieszkiwali głównie Niemcy, z czasem zaczęli osiedlać się w nim także Ormianie, Polacy, Tatarzy i Żydzi. Po wymarciu książąt halickich na tronie książęcym zasiadł Bolesław Trojdenowicz, jeden z Piastów mazowieckich — po przyjęciu prawosławia — jako Jerzy II. Nowy władca zawarł z królem polskim porozumienie, przewidujące wzajemną sukcesję w wypadku braku męskiego potomka. Jerzy II zmarł w kwietniu 1340 r., najprawdopodobniej otruty. Kazimierz III Wielki nie zwlekając ruszył aby dochodzić swoich praw do tronu. Trwające ponad ćwierć wieku zmagania zbrojne zakończyło w 1366 r. porozumienie polsko-litewskie przyznające Ruś Czerwoną Królestwu Polskiemu, a Wołyń — Litwie. Sam Lwów znalazł się w rękach polskich na stałe w 1349 roku.

Kazimierz III Wielki dbający o rozwój gospodarczy nowo pozyskanych ziem, nadawał miastom samorząd i przywileje gospodarcze (Lwowowi w 1356 r.), wspierał osadnictwo i starał się zapewnić pokój. Nadał też szerokie wolności religijne Rusinom, Ormianom, Żydom i Saracenom, zaś w 1367 r. doprowadził do utworzenia w Haliczu arcybiskupstwa łacińskiego, przeniesionego w XV w. do Lwowa. Odnowione po najeździe litewskiego księcia Lubarta z 1353 r., miasto zostało przeniesione na miejsce, w którym obecnie znajduje się śródmieście. Otoczono je murami i fosami oraz umocniono dwoma zamkami: górnym i dolnym. Na czele miasta zgodnie z regulacjami prawa magdeburskiego stał wójt, który wraz z ławnikami posiadał kompetencje sądowe w stosunku do mieszczan i okolicznej ludności. Kwestiami administracyjnymi zajmowała się rada miejska, na czele z obieralnym burmistrzem.

Kolejny monarcha Ludwik I Andegaweński (1370–1382) odłączył Ruś Czerwoną od Polski, włączając ją do swojego drugiego królestwa — Węgier. Dynamiczny wzrost znaczenia gospodarczego Lwów zawdzięczał uzyskanemu w 1379 r. prawu składu, obligującemu przejeżdżających kupców do zatrzymywania się w mieście na okres 14 dni i sprzedaży swoich towarów. Rozwój został jednak nieco zahamowany wielkim pożarem z roku 1381.

Po odzyskaniu Rusi przez królową polską Jadwigę Andegaweńską i współpanującego z nią małżonka Władysława II Jagiełłę w 1387 r., miasto weszło w okres rozkwitu. Kupcy lwowscy otrzymali monopol w handlu na szlaku wołoskim (hospodar mołdawski złożył Jagielle hołd lenny). Wzrost zamożności mieszkańców uwidaczniał się w zmianie charakteru zabudowy – powstawało coraz więcej obiektów murowanych, rozszerzano fortyfikacje, wybrukowano rynek, fundowano nowe kościoły i sprowadzano nowe zgromadzenia zakonne. W 1434 r. w związku ze zmianą struktury administracyjnej Rusi, Lwów stał się siedzibą województwa ruskiego, a pierwszym wojewodą został Jan Mężyk z Dąbrowy.

W 1527 r. Lwów strawił wielki pożar, który wybuchł w budynku jednego z browarów — spłonęło niemal całe miasto. Do odbudowy miasta walnie przyczynił się Zygmunt I Stary, który na czas prac zwolnił mieszkańców od płacenia wszelkich podatków i opłat, dzięki czemu szybko udało się usunąć ślady pożogi. Postępowała również polonizacja miasta, w pierwszej połowie XVI w. w kościołach wygłaszano obok niemieckich również polskie kazania, a na początku XVII w. w księgach miejskich język łaciński ustąpił miejsca polskiemu. Niewielki wpływ na religijność mieszkańców Lwowa wywarła również reformacja, a jej postępy nie uszły uwagi papieża Sykstusa V, który zezwolił miastu na dołączenie do jego herbu symbolicznych trzech pagórków, które znajdowały się w herbie papieskim.

Potęga władającego Lwowem patrycjatu została nadwątlona przez Stefana Batorego, który w 1577 r. zreformował władze miejskie, wprowadzając strukturę zwaną „40 mężów”, w skład której weszli średniozamożni kupcy i rzemieślnicy. Do władzy dopuszczono także Ormian i Rusinów, którzy zasiadali od 1622 r. w tzw. sesji generalnej. Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r. część wyznawców prawosławia uznała władzę papieża, ale dopiero po stuleciu wewnętrznego rozdarcia cały Kościół wschodni na Rusi przekształcił się w unicki (greckokatolicki). Unię z Rzymem zawarli także lwowscy Ormianie.

Niespokojny wiek XVII przyniósł miastu serię klęsk w postaci ataków tatarskich, grabieży dokonywanych przez nieopłaconych żołnierzy, głodu, zarazy i pożarów. W największym niebezpieczeństwie Lwów znalazł się, gdy pod mury miasta w październiku 1648 r. dotarły wojska kozackie Chmielnickiego. Przerażenie mieszkańców wywołało zdobycie przez Maksyma Krzywonosa Wysokiego Zamku oraz dokonana tam rzeź obrońców. Chmielnicki zdecydował się odstąpić od oblężenia po uzyskaniu 500 tys. złotych okupu (z żądanych 1,2 miliona zł), mieszczanie odmówili jednak wydania swoich żydowskich współmieszkańców. Hetman kozacki znalazł się wraz ze swoimi wojskami raz jeszcze pod lwowskimi murami w 1655 roku. Tym razem również zadowolił się okupem, choć w znacznie mniejszej kwocie.

Kolejne oblężenie Lwowa nastąpiło w 1672 r., gdy po zdobyciu Kamieńca Podolskiego pod miasto podeszły wojska tureckie. Również i tym razem miasto musiało zapłacić okup w zamian za odstąpienie od oblężenia. Przyczyniło się to do umocnienia sławy Lwowa jako niezdobytej twierdzy, miasta zawsze wiernego Rzeczypospolitej (Semper Fidelis). W 1656 r. w jego murach schronił się król Jan II Kazimierz w czasie „potopu” szwedzkiego — we lwowskiej katedrze złożył swoje słynne śluby, dotyczące m.in. poprawy losu ludu. W zamian za udzielone schronienie król nobilitował miasto. Jan Kazimierz nie zapomniał o wsparciu, udzielonym mu przez mieszczan lwowskich, dzięki jego poparciu utworzono we Lwowie w 1661 r. prowadzoną przez jezuitów akademię, przekształconą później w uniwersytet noszący imię króla.

U progu następnego stulecia miasto zostało zajęte i złupione przez Szwedów pod wodzą Karola XII (1704 r.). Lwów, twierdza niezdobyta od czasów Kazimierza Wielkiego, padł pod naporem kilkuset żołnierzy szwedzkich. Później najczęściej „gościły” w mieście także wojska rosyjskie.

Pod zaborem austriackim Lwów stał się stolicą utworzonego w wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej Królestwa Galicji i Lodomerii. Jednym z pierwszych przedsięwzięć nowej władzy było usunięcie fortyfikacji miejskich jako ograniczających jego rozwój. Zlikwidowano przykościelne cmentarze oraz skasowano liczne klasztory, sekularyzując wiele kościołów rzymskokatolickich, unickich i ormiańskich. Zamknięto również polskie szkoły i zgermanizowano uniwersytet. W 1809 r. miasto zostało przejściowo zajęte przez wojska Księstwa Warszawskiego, wycofały się one jednak pod presją „sojuszniczej” armii rosyjskiej, która oddała miasto Austriakom. Lwów jako miasto stołeczne prowincji cesarstwa odniósł szereg korzyści. Rozwijały się handel i przemysł, powstawały instytucje finansowe, ulepszano komunikację. W 1861 r. Lwów połączono z Krakowem linią kolejową.

W XIX w. miasto stało się również ostoją polskiej kultury narodowej, może najważniejszą w dobie zaborów. Od 1817 r. działało Ossolineum — zakład naukowy stanowiący instytucjonalne zaplecze dla badań nad polską kulturą i historią. W 1842 r. z fundacji bogatego ziemianina Stanisława Skarbka powołano teatr, który stał się ośrodkiem życia kulturalnego polskiego Lwowa, nazwany potem imieniem fundatora (Teatr Skarbkowski). W 1848 r., w okresie Wiosny Ludów, nadzieje demokratyczne i niepodległościowe stłumiło siłą wojsko austriackie, a sam Lwów znacznie ucierpiał w wyniku bombardowania z górującej nad nim cytadeli.

Nową epokę w dziejach Lwowa rozpoczęło utworzenie w 1861 r. Sejmu Galicyjskiego oraz nadanie Galicji autonomii w roku 1868. Pierwsi Polacy na stanowisku namiestników Galicji — Wacław Zaleski oraz Agenor Gołuchowski, konsekwentnie wspierali proces polonizacji aparatu urzędniczego. Świadectwem kultywowania pamięci o czasach świetności narodowej było usypanie Kopca Unii Lubelskiej na górze zamkowej w trzechsetlecie zawarcia Unii Lubelskiej. Jednocześnie Lwów stawał się głównym ośrodkiem ukraińskiego przebudzenia narodowego, skupionego wokół Kościoła greckokatolickiego

Największy okres prosperity miasto przeżywało w latach 1890–1914. W tym okresie powstały wspaniałe osiedla willowe położone w południowej części Lwowa, a w samym centrum powstało wiele nowoczesnych obiektów użyteczności publicznej (m. in. opera). Od 1858 r. lwowskie ulice były oświetlane latarniami gazowymi. W 1878 r. zainstalowano wodociągi i kanalizację. W 1894 r. na szyny wyjechał pierwszy tramwaj, a w 1900 r. Lwów otrzymał własną elektrownię. Lata poprzedzające wybuch I wojny światowej to także okres bujnego rozwoju polskiego ruchu niepodległościowego. W sprzyjającej atmosferze autonomicznej Galicji działały założone przez Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Sosnkowskiego Związek Walki Czynnej i Związek Strzelecki.

Okres intensywnego rozwoju miasta przerwał wybuch I wojny światowej, wraz z towarzyszącymi jej działaniami wojskowymi oraz migracjami uchodźców. We wrześniu 1914 r. miasto zostało zdobyte na dziewięć miesięcy przez armię rosyjską. W listopadzie 1918 r., w obliczu rozpadu Austro-Węgier we Lwowie wybuchły zacięte walki polsko-ukraińskie. Wśród polskich obrońców znalazło się wielu kilkunastoletnich chłopców, nazwanych Lwowskimi Orlętami. Po wojnie wielu z nich spoczęło na cmentarzu na Łyczakowie. Dzięki odsieczy, która przybyła z zachodniej Galicji w listopadzie 1919 r., udało się utrzymać Lwów w rękach polskich. Ponownie niebezpieczeństwo zawisło nad miastem latem 1920 r. w czasie ofensywy bolszewickiej armii Budionnego.

W odrodzonej Polsce Lwów, trzecie miasto Rzeczypospolitej, stał się siedzibą województwa oraz wielkim ośrodkiem życia gospodarczego, kulturalnego i naukowego. W 1921 r. zorganizowano w nim pierwsze Targi Wschodnie. W latach 1922–1925 Pogoń Lwów, jeden z najsilniejszych polskich zespołów piłkarskich w międzywojniu, została trzykrotnie mistrzem Polski w piłce nożnej. W 1930 r. uruchomiono radiostację Polskiego Radia, a programy w niej nadawane, szczególnie „Wesoła lwowska fala” należały do najpopularniejszych w dziejach polskiej radiofonii. W 1939 r. we Lwowie żyło ok. 320 tys. mieszkańców — 53% Polaków, 30% Żydów, 15% Ukraińców.

Rozwój miasta został przerwany wybuchem II wojny światowej. Obrońcy Lwowa zdołali powstrzymać pierwsze ataki Wehrmachtu, ale poddali miasto wojskom sowieckim 22 września 1939 roku. Nowi gospodarze miasta rozpoczęli swoje rządy od uwięzienia tysięcy polskich żołnierzy i oficerów. Z przyłączonego do Ukraińskiej USRR Lwowa deportowano na wschód wiele tysięcy Polaków, Żydów i Ukraińców. „Przyjaźń” rosyjsko-niemiecka zakończyła się w 1941 r., po ataku III Rzeszy na ziemie zajmowane przez Sowietów.

Po zajęciu Lwowa Niemcy rozpoczęli akcję eksterminacji inteligencji polskiej, która uchowała się w okresie rządów sowieckich, m.in. zamordowali 40 osób związanych z Uniwersytetem Jana Kazimierza, w tym Tadeusza Boya-Żeleńskiego i Kazimierza Bartla. Zamknięta w getcie ludność żydowska została w większości wymordowana w lesie janowskim. Ostatnia polska próba odzyskania miasta, podjęta przez oddziały Armii Krajowej w lipcu 1944 r., zakończyła się niepowodzeniem, zaś Lwów na ponad 45 lat znalazł się pod władzą Sowietów. Ludność polska w pierwszych latach po wojnie w przeważającej większości została zmuszona do opuszczenia Lwowa, który nabrał etnicznie ukraińskiego charakteru. W 1991 r. nad lwowskim ratuszem zawisła niebiesko-żółta flaga — Lwów stał się stolicą jednego z obwodów niepodległego państwa ukraińskiego. Obecnie jest jednym z największych miast Ukrainy, a także jednym z najważniejszych ośrodków politycznych i intelektualnych tego państwa.

Bibliografia

• Charewiczowa Ł., Handel Lwowa z Mołdawią i Multanami w wiekach średnich, Lwów 1924
• Hoszowski S., Ekonomiczny rozwój Lwowa w latach 1772–1914, Lwów 1935
• Łoziński W, Patrycjat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII wieku, Lwów 1902.
• Podhorodecki L., Dzieje Lwowa, Warszawa 1993.
• Trzynadlowski J., Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1817–1967, Wrocław 1967.