Jak niewiele miejscowości na ziemiach polskich, Małkinia może poszczyć się legendą o pochodzeniu nazwy od pięknej Żydówki, która prowadziła karczmę przy ruchliwym trakcie nad Bugiem. Jak przystało na bohaterkę legendy, Małka była mądra, dobra i pomagała potrzebującym. Wkrótce wokół karczmy rozrosła się miejscowość, przyjmując nazwę od jej imienia. Pochodzenie przytoczonej legendy nie jest znane, jednak pierwsze jej zapisy pochodzą dopiero z XX wieku.

Wsie Małkinia Dolna i Małkinia Górna wchodziły w skład rozproszonych dóbr biskupstwa płockiego, podległych zamkowi biskupiemu w Broku. Społeczność żydowska w Broku pojawia się wcześniej niż w Małkini. Wedle Encyclopedia of Jewish Communities nastąpiło to już w XVII wieku, jednak pierwsze wzmianki pisemne o osadnikach żydowskich pochodzą z roku 1781. Należąca do parafii w Broku Małkinia została opisana w odbywającej się wówczas wizytacji. Odnotowano w niej „Żydów w parafii starych i małych znajduje się w liczbie 22. Innych odszczepieńców nie masz”. Informacja rozbita na poszczególne miejscowości należące do parafii obejmuje Małkinię (Nową), w której mieszkało 2 Żydów pośród 174 chrześcijan wyznania rzymskokatolickiego[1.1].

Przyczyn późnego zasiedlenia Małkini przez ludność żydowską można doszukiwać się w jej statusie własności biskupiej. Ziemie kościelne były generalnie mniej gościnne dla przybyszów z innych krajów czy wyznawców innych religii niż należące do szlachty. O sytuacji na ziemiach biskupów płockich wnioskować można na podstawie przywileju z 1667 r. wydanego dla miasta Brok przez biskupa Jana Gembickiego: „Cudzoziemców zaś y odszczepieńców ludzi podług Ustaw Xięstwa Mazowieckiego, od obywatelstwa tego Miasta wyłączonemi mieć chcemy, y że do Urzędów publicznych y iakich bądź tamże rękodzieł, Cechów żadną miarą  przypuszczanemi  być nie mogą, stanowiemy, chyba by błąd dawny porzucili y do Religii Katolickiey Rzymskiey Łacińskiey nawrócili się”[1.2].

Sekularyzacja majątków kościelnych po pierwszym rozbiorze (1772) spowodowała, że obie Małkinie przeszły na rzecz skarbu państwa w składzie dóbr narodowych Brok[1.3]. Niebawem tereny te trafiły pod zabór pruski, w obrębie tzw. Prus Nowowschodnich. Nastąpiło zniesienie dawnych przywilejów, a także ograniczeń dla ludności żydowskiej. Społeczność żydowska w poszczególnych miejscowościach zaczęła się powiększać. Można stwierdzić to na przykładzie Broku – według spisu z 1808 r. w miasteczku na 723 mieszkańców było 122 „starozakonnych”[1.4]. Dla porównania wizytacja z 1781 r. informowała o 5 osobach wyznania mojżeszowego pośród 521 chrześcijan.

Dalszymi źródłami dla poznania losów społeczności żydowskiej Małkini są księgi metrykalne, prowadzone przez urzędy stanu cywilnego, a de facto duchownych (od 1807), co zresztą zalegalizował  Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z 1825 roku. Część zachowanych akt będących źródłem wiedzy o Żydach z Małkini znajduje się w Archiwum Państwowym w Warszawie, oddział w Pułtusku.

Według spisu z 1821 r. w Małkini Górnej mieszkało 27 Żydów, w Małkini Dolnej – 20. Spis ludności z 1897 r. wykazał, że w Małkini Górnej mieszkało 1091 chrześcijan i 348 Żydów. Z kolei w spisie z 1921 r. na 1684 mieszkańców 252 zadeklarowało narodowość żydowską. Można przypuszczać, że spadek liczby ludności widoczny w zestawieniu liczb ze spisów w 1897 i w 1921 r. spowodowany był przede wszystkim wielką emigracją z przełomu XIX i XX wieku.

Dodajmy jeszcze, że „W 1851-52 urządzono obiedwie wsie kolonialnie; przytem obie Małkynie, Górną i Dolną, połączono w jednę całość”[1.5] pod nazwą Małkinia Górna. Małkinia Górna przejęła też w swoje granice miejscowość, która miała już swoją społeczność żydowską – Zawisty Dzikie. Wedle ksiąg pamięci liczebność tych społeczności przed Zagładą była następująca: Małkinia Górna – 275, Zawisty Dzikie – 181[1.6].

Wedle Encyclopedia of Jewish Communities zorganizowana społeczność żydowska w Małkini, tzn. posiadająca własną synagogę, mykwę i cmentarz, istniała od końca XIX wieku; wydaje się, że należy tę datę skorygować co najmniej na początek ostatniej ćwierci tego stulecia. Niestety nie odnaleziono dotąd dokumentów, wskazujących na lokalizację synagogi i cmentarza w Małkini. Znana skądinąd synagoga w obrębie działki należącej do Joska Szczupakiewicza (obecnie ul. Przedszkolna 12 w Małkini) służyła Żydom mieszkającym w Zawistach Dzikich, znajdowała się zresztą w dawnych granicach tej miejscowości. Wiadomo natomiast, że społeczność żydowska Małkini zajmowała tereny określane jako Piaski – nazwa ta, tożsama z mianem ulicy w sąsiedztwie węzła kolejowego, pojawia się także w opisach i we wspomnieniach.

Pod koniec lat 80. XIX w. przybył do Małkini przedsiębiorca Jakow Meir Rakowski, który był inicjatorem wybudowania skromnej bóżnicy. Część kosztów jej budowy poniósł Alfred (Abraham) Gincburg, piąty syn Horacego (Naftalego-Herca) Gincburga – jednego z największych bankierów przedrewolucyjnej Rosji, przebywający w tym czasie na manewrach pod Małkinią. Gincburg służył w jednym z pułków jako kornet (podporucznik); był podobno jedynym żydowskim oficerem w armii. Zaproszony przez Rakowskiego do domu w święto Rosz ha-Szana, wyróżniony został wezwaniem do odczytania Tory. Wdzięczny to wyróżnienie i gościnę, przekazał środki na dokończenie synagogi[1.7]. Nie wiadomo, czy synagoga wzniesiona staraniem Rakowskiego była tożsama z bóżnicą w Zawistach Dzikich. Rakowski pojawia się w spisach jako mieszkaniec Małkini, a nie Zawistów. Jego obecność wiązała się z licznymi interesami, prowadzonymi przy tutejszym węźle kolejowym.

Niewiele wiadomo o życiu społeczności żydowskiej Małkini w dwudziestoleciu międzywojennym. W Małkini reprezentowane były wszystkie partie polityczne m.in. syjoniści i Bund, działały też Ha-Szomer ha-Cair i nielegalna partia komunistyczna. Większość Żydów utrzymywała się z drobnego handlu i rzemiosła. Z księgi adresowej pochodzącej z 1930 r. można wyczytać nazwiska osób pochodzenia żydowskiego prowadzących w Małkini różne biznesy: galanteria – E. Cukierman i W. Goldfarb; sklep z artykułami kolonialnymi – Ch. Farbstejn, handel naftą – J. Ekhajzer, olejarnia – Ch. Blumsztejn, fabryka papy dachowej „Mars” – B. Kelmanowicz, M. Kohn, piekarnia – A. Wajngort, rzeźnik – H. Zytner, wyprawianie skór – J. Wolberg, szewcy – E. Frydman, M. Winterman, R. Winterman, L. Wolberg, woda sodowa – E. Lewin[1.8].

Dnia 1 września 1939 r. niemieckie samoloty zbombardowały na stacji w Małkini rozładowujące się oddziały 1 Dywizji Piechoty Legionów. Bomby spadły też na budynki położone bliżej dworca, w tym domy żydowskie na Piaskach.

Prawdopodobnie część Żydów z Małkini zaraz po wybuchu II wojny światowej ruszyła na wschód, na tereny, które niebawem znalazły się pod okupacją sowiecką. Następnie jako położona przy granicy niemiecko-sowieckiej, Małkinia stał się w październiku-listopadzie 1939 r. miejscem przedostawania się z jednej okupacji do drugiej.

W latach 1941–1942 istniał w Małkini obóz przejściowy dla ludności żydowskiej, utworzony przez Niemców we wschodniej części miejscowości, wzdłuż ulicy Nurskiej. Wedle wspomnień, znajdował się on pod gołym niebem[1.9]. Wiadomo, że panowały w nim straszne warunki, a ludzie koczowali w jamach, drążonych w zamarzniętej ziemi.[1.10] Małkinia znalazła się też na szlaku wiodącym do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. Na tutejszej stacji manewrowały pociągi, wiozące setki tysięcy ofiar Zagłady w ich ostatnią podróż. Komin działającej w Małkini w okresie międzywojennym huty szkła został rozebrany w sierpniu 1942 r. na cegłę, potrzebną do budowy komór gazowych w Treblince.

Większość małkińskich Żydów, którym nie udało się uciec do Związku Radzieckiego, zginęła w obozie zagłady w Treblince. Na terenie obozu, przy pomniku Ofiar Obozu Zagłady w Treblince, znajduje się kamień z napisem Małkinia, przypominający o żydowskich mieszkańcach tej niewielkiej nadbużańskiej miejscowości.

Niewielu ocalałych przedstawicieli społeczności żydowskiej z Małkini powróciło do miejscowości po wojnie. Z zachowanych wspomnień wiadomo, że nie pozostali tu długo, wyjeżdżając niebawem do Ostrowi Mazowieckiej, Warszawy i dalej. Potomkowie Żydów z Małkini żyją dzisiaj między innymi w Stanach Zjednoczonych i Izraelu.

Renata Płotczyk

Bibliografia

  • Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 3, Relacje z Kresów, oprac. A. Żbikowski, Warszawa 2000.
  • Czech D., Kalendarium wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992.
  • Grzybowski M. M., Ziemia  nurska.  Materiały  do  dziejów  ziemi  płockiej.  Z archiwaliów diecezjalnych płockich XVIII wieku, t. 12, Płock 2011.
  • Holtzman, A., List of Communities, Poland. Translation from Jewish Communities destroyed in the Holocaust Published by Yad Vashem in Jerusalem [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol0_00001.html [dostęp: 09.03.2021].
  • Iwri I. (red.), tłum. Ćwiakowska A., Drezner Z., Raczyńska Sz., Księga Żydów Ostrołęckich, Ostrołęka 2001.
  • Sulimierski F., Chlebowski F., Walewski W. (red.), Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880-1902, t .VI, Warszawa 1880-1914.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Wizytacje  parafii  diecezji  płockiej.  Wizytacja  parafii  Brok  1781  r. [w:] Grzybowski M. M., Ziemia  nurska.  Materiały  do  dziejów  ziemi  płockiej. Z archiwaliów diecezjalnych płockich XVIII wieku, t. 12, Płock 2011.
  • [1.2] Archiwum Główne Akt Dawnych, Dowody w sprawie Magistratu miasta Brok przeciwko skarbowi o rybołówstwo wzajemnych  wniosków i dowodów w oryginałach w sprawie Urzędu Municypalnego miasta Brok przeciwko Skarbowi Królestwa o rybołówstwo, sygn.1/191/0, 4285.
  • [1.3] Sulimierski F., Chlebowski F., Walewski W. (red.), Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880-1902, t .VI, s. 33.
  • [1.4] Brokowski Rotszyld [w:] Madzelan J., Opowieści Brokowskie, s. 3.
  • [1.5]  Sulimierski F., Chlebowski F., Walewski W. (red.), Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880-1902, t .VI, s. 34.
  • [1.6] Holtzman, A., List of Communities, Poland. Translation from Jewish Communities destroyed in the Holocaust Published by Yad Vashem in Jerusalem [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol0_00001.html [dostęp: 09.03.2021].
  • [1.7] Iwri I. (red.), tłum. Ćwiakowska A., Drezner Z., Raczyńska Sz., Księga Żydów Ostrołęckich, Ostrołęka 2001, s. 317.
  • [1.8] Małkinia Górna [w:] Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930 [online] https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/6492/edition/11649/content [dostęp: 12.04.2021].
  • [1.9] Czech D., Kalendarium wydarzeń w KL Auschwitz,  Oświęcim 1992, s. 297-298.
  • [1.10] Archiwum Ringelbluma, Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, Tom 3, Relacje z Kresów, s. 70.