Cmentarz żydowski w Poznaniu znajduje się przy ul. Głogowskiej – ściślej mówiąc widoczny jest dziś jedynie jego mały fragment w podwórzu budynku noszącego adres ul. Głogowska 26a. Współczesna działka mierzy tylko ok. 0,01 ha, podczas gdy historyczna powierzchnia wynosiła ok. 4 ha. Pozostała część jest zajęta przez współczesną zabudowę oraz teren Międzynarodowych Targów Poznańskich. Położenie w kontekście historycznym ukazują dawne mapy topograficzne, m.in. pruska Messtischblatt ark. 3567 Posen (Nord) z 1914 r. (skala 1:25000) oraz polska Wojskowego Instytutu Geograficznego pas 39 słup 24 arkusz A Poznań Północ z 1933 r. (skala 1:25000).

Nekropolia, nosząca także historyczny adres ul. Focha 24-26, powstała w 1804 r.,  po likwidacji starego, jeszcze średniowiecznego cmentarza na Muszej Górze (w narożniku obecnego Placu Wolności i ul. 3 Maja). Jej powstanie było związane z przekształceniem miasta po pożarze w 1803 roku. W II połowie XIX w. działały na tu równolegle dwa bractwa chewra kadisza: ortodoksyjne Stowarzyszenie Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe (Kranken-Verpflegungs- und Beerdiguugsverein), formalnie założone w 1849 r., choć zapewne o wcześniejszych tradycjach, oraz postępowe Nowe Izraelickie Stowarzyszenie Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe (Neuer israelitischer Krankenpflege- und Beerdigung-Verein), powołane w 1870 roku. Teren cmentarny był ogrodzony, a dostępny był przez bramę cmentarną – najpierw z napisem hebrajskim i niemieckim, a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę – tylko hebrajskim. Nekropolia funkcjonowała do nadejścia okupacji niemieckiej, choć już w okresie I wojny światowej uznawano ją za przepełnioną.

Cmentarz został zniszczony w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. W 1941 r. część macew posłużyła Niemcom do umocnienia brzegów sztucznego jeziora Rusałka. Inne przewieziono do tzw. Reichsautobahnlager – obozu pracy, którego więźniowie budowali odcinek autostrady Frankfurt – Poznań (nagrobki te są dziś w Muzeum Martyrologicznym w Żabikowie). Wykorzystywano je jeszcze w wielu innych miejscach, np. na ulicach Chwaliszewa (Czartoria, Tylne Chwaliszewo).

Po 1945 r. teren cmentarza został zabudowany, a w 1958 r. część jego powierzchni zajęły Międzynarodowe Targi Poznańskie. Szczątki ludzkie znalezione podczas prac budowlanych przeniesiono do wydzielonej kwatery na cmentarzu na Miłostowie; tamże trafiło kilkadziesiąt macew z Głogowskiej, niemal wyłącznie niewielkich kamieni z krótkimi inskrypcjami – niektóre pochodzą z XVIII w., zatem musiały stać jeszcze na Muszej Górze. Praktycznie nie zachowały się zatem najbardziej ozdobne pomniki z XIX i początku XX wieku.

W latach 2007–2008, dzięki staraniom londyńskiego Komitetu Ochrony Cmentarzy Żydowskich w Europie oraz poznańskiej gminy żydowskiej, na skrawku wolnego trawnika, położonego na terenie zniszczonej nekropolii, a powstałego po usunięciu garaży i placu zabaw, ustawiono współczesne macewy upamiętniające m.in. czterech rabinów poznańskich: Akiwę Egera (1761–1837); jego syna Salomona Egera (1787–1852); Josefa ben Pinchasa, zwanego ha-Caddik, czyli Sprawiedliwym (posługa 1780–1801); brata poprzedniego Mojżesza Samuela ben Pinchasa (posługa 1801–1806), przed przybyciem do Poznania rabina Tarnopola; a także drugą żonę Akiwy Egera Breindel z domu Feibelman (1780–1836), rodem z Szamotuł oraz administratora rabinatu w Rogoźnie Abrahama Egera (1781–1853), syna Akiwy z pierwszego małżeństwa, czyli rodzonego brata Salomona Egera. Przy murze złożono fragmenty nagrobków odnalezionych w różnych punktach miasta, najczęściej pokruszone podczas prac brukarskich. Przy wejściu umieszczone zostały tablice z informacjami w języku polskim, hebrajskim i angielskim. Nowy monument upamiętniający cmentarz znalazł się w też położonej po sąsiedzku bramie 11 Międzynarodowych Targów Poznańskich przy ul. Głogowskiej 18.

Warto dodać, że w kolekcji Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie znajdują się także elementy metalowe, stanowiące niegdyś przęsła ogrodzenia cmentarza przy ul. Głogowskiej.

Drukuj