W 1831 r., w związku z rozprzestrzenianiem się epidemii cholery, założono w Radomiu cmentarz przeznaczony dla żydowskich ofiar zarazy. Został on wytyczony w pewnej odległości od miasta, w okolicy wsi Dzierzków, będącej obecnie jedną z dzielnic Radomia. W dniu 19 listopada 1837 r. nekropolia została przekształcona w cmentarz gminy żydowskiej, zaś w 1846 r. podpisano akt wieczystej dzierżawy działki. W 1860, 1902, 1911 r. gmina żydowska kupowała kolejne sąsiadujące z cmentarzem działki w celu powiększenia terenu. W okresie międzywojennym personel składał się z intendenta, dwóch grabarzy, czterech posługaczy, woźnicy karawanu oraz dozorcy.
W okresie pierwszej i drugiej wojny światowej chowano tu żołnierzy wyznania mojżeszowego. Podczas okupacji niemieckiej nekropolia stała się miejscem pochówku Żydów zmarłych i zamordowanych w radomskich gettach. Po 1945 r. przeniesiono tu także szczątki Żydów zmarłych podczas wykonywania pracy w zakładach przemysłowych Radomia i Pionek. Ostatni pogrzeb miał miejsce w 1950 roku.
Podczas II wojny światowej Niemcy zniszczyli cmentarz, wywożąc niemal wszystkie płyty nagrobne. Macewy użyto do prac budowlanych na terenie miasta. Wskutek likwidacji w 1951 r. Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Radomiu, do czasu ostatecznego ustanowienia opieki nad nieruchomościami żydowskimi, Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce powierzył pieczę nad domem modlitwy i cmentarzem Beiniszowi Kamerowi[1.1]
Dalsza dewastacja cmentarza trwała w okresie PRL. Dopiero 3 kwietnia 1989 r. cmentarz wpisano do rejestru zabytków pod nr. 400/A/89. W sierpniu 1989 r. zarejestrowany został Społeczny Komitet Rewaloryzacji Cmentarza Żydowskiego w Radomiu. W ciągu kolejnych lat udało się ogrodzić teren, wybudować ohel i odzyskać wiele macew, które od czasów wojny znajdowały się w różnych punktach miasta.
Nekropolia zajmuje działkę w kształcie prostokąta, o powierzchni 5,0318 hektarów. Żelazna, osadzona na ceglanych filarach brama wejściowa znajduje się od strony ul. Towarowej. Cmentarz otacza betonowy mur. Na jego wewnętrznej części, po obu stronach bramy przymocowano fragmenty odzyskanych macew. Po lewej stronie od wejścia leży kilkadziesiąt nagrobków, odnalezionych w ostatnich latach na terenie Radomia. Macewy te ułożono licem do ziemi, chroniąc w ten sposób zachowane oryginalne polichromie. Na wielu znakomicie zachowały się dawne zdobienia, do wykonania których zastosowano jaskrawe, kontrastowe barwniki: czerń, żółć, czerwień, zieleń, granat.
Podczas prac restauracyjnych, około stu nagrobków ustawiono w dwóch rzędach na wprost bramy, tworząc w ten sposób współczesną aleję główną cmentarza. Na jej końcu w 2001 roku odsłonięto pomnik, poświęcony Żydom poległym w obronie Rzeczypospolitej. Wyryty na nim napis głosi: „Polegli na polu chwały w walce o niepodległość Polski. Pochowani na cmentarzu żydowskim w Radomiu. Powstańcy z 1863 r.: Mendel Bojman s. Abrama, Moszek Frydman s. Beniamina, Szlama Kirszenblat s. Lejzora. Bojownicy z r. 1905–1914: Aron Rudman s. Abrama, Klecki Dawid s. Josefa, Bankier Lejb s. Judy, Wajntraub Josef s. Anszela, Gold Mordka-Jojna s. Icchoka. Zginęli w walce z bolszewikami: Samson Izrael s. Herszka, Rochman Mordka z Pułtuska, Zyndorf Lejzor, Judensztajn Gustaw, Gocman Rubin s. Dawida, Borensztajn Lejbus, Bialokin Nuchym, Kerszenbaum Izrael s. Judy, żołnierz nieznanego nazwiska, Wasersztajn Chaim s. Symchy, Loterberg Samuel, Gersztajn Ruwin, Kohn, Hochman Josef, Frydman Ruwin, Fajntrop Szmul, Fajngold Wolf, Lewinzohn Nuchym, Szmeder Icchok, Cyfersztajn Dawid, Wizenberg Kielman, Kohn, Kugiel Chaskiel, Bezimienny, Sznajer Jakub, Urbach Izrael, Lenczewski Ruwin-Lejb s. Szlamy, Belikman Zyndel, Cymerman Fiszel, Fersztenbaum Szalma, Birman Moszek s. Mordki. Cześć ich pamięci”.
Na lewo od pomnika, kilkadziesiąt metrów dalej, na niewielkim wzniesieniu zbudowano ohel. Wewnątrz znajduje się nagrobek, na którym wykuto epitafium w języku hebrajskim o treści: „Dla upamiętnienia 35 [....] członków gminy, którzy byli torturowani i zostali zamordowani [....] przez hitlerowców niemieckich, niech imię ich zostanie zatarte! Niech Bóg pomści ich krew!" (tłum. R. Uszyńska). Na ścianie umieszczono tekst modlitwy Kadisz Jatom (kadisz sierocy) oraz tabliczki upamiętniające kilkadziesiąt skupisk żydowskich na ziemi radomskiej, zniszczonych przez Niemców w latach Zagłady: Drzewicę, Ciepielów, Błędów, Białobrzegi, Gowarczów, Grojec, Gniewoszów, Głowaczów, Klwów, Jedlińsk, Kazanów, Iłżę, Mogielnicę, Magnuszew, Przysuchę, Kozienice, Ryczywół, Szydłowiec, Wierzbicę, Nowe Miasto nad Pilicą, Solec, Radom, Skaryszew, Sienno, Wolanów, Przytyk, Warkę, Zwoleń, Lipsko.
Łączna liczba nagrobków na cmentarzu wynosi ok. 300. Większość nagrobków pochodzi z II połowy XIX w. oraz z pierwszych czterech dekad XX wieku. Najstarsza macewa należy do Moszego syna Natanela (zm. 15.09.1837). Inskrypcje sporządzono głównie w języku hebrajskim. Są to z reguły klasyczne macewy z piaskowca, z typowymi dla żydowskiej sztuki sepulklarnej zdobieniami w formie dłoni w geście błogosławienia, świecznikami, dzbanami, lwami czy księgami. Z reguły nie prezentują wybitnych walorów artystycznych. Na ich tle wyróżnia się zachowana górna część jednej z macew, niestety bez danych osoby zmarłej. Jest to płyta okolona bordiurą, z naczółkiem z płaskorzeźbą pary lwów podtrzymujących tarczę z literami „Pe Nun", stanowiącymi abrewiaturę hebrajskich słów "Tu pochowany". Zwraca uwagę sposób wykonania epitafium, charakteryzującego się wypukłym liternictwem o ozdobnym profilu, z ptasią główką wieńczącą hebrajską literę „lamed". Inskrypcja zachowała się jedynie fragmentarycznie, jednak na innych cmentarzach podobne nagrobki datuje się na drugą połowę XVIII w. – pierwszą połowę XIX wieku. Podobny styl na cmentarzu radomskim prezentują jeszcze dwie lub trzy płyty nagrobne, między innymi macewa Arona syna Cwiego.
W dniu 8 listopada 2010 r został uroczyście odsłonięty pomnik-lapidarium w formie półkolistego muru, w który zostały wmurowane zachowane macewy, odnalezione w ostatnich latach w różnych punktach miasta. Prace wykonali więźniowie z aresztu w Koziej Górze, w ramach akcji "Tikkun Naprawa", zainicjowanej przez polską i izraelską służbę więzienną. Partnerem projektu była Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
Spis macew z cmentarza żydowskiego w Radomiu jest dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_22 [dostęp: 08.04.2022].
- [1.1] Archiwum Akt Nowych, Urząd ds. Wyznań, sygn. 13/415, k. 4, Pismo Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego do Urzędu ds. Wyznań z dnia 27 grudnia 1951 r.
