Oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów (TSKŻ) w Szczecinie rozpoczął działalność 26.11.1950 roku. W skład zarządu weszło 30 osób, z czego 18 należało do PZPR, a w 9-osobowym prezydium tylko jedna osoba pozostawała bezpartyjna. Na czele organizacji stanęła Hadasa Rubin, słynna żydowska poetka. Funkcję wiceprzewodniczących pełnili Szymon Hamburger i Szoel Ferdman. Sekretarzem oddziału został Izrael Białostocki[1.1].
Towarzystwo za swoje najważniejsze zadanie uznało „[...] wychowanie mas żydowskich w duchu internacjonalizmu, patriotyzmu, w walce z pozostałościami żydowskiego nacjonalizmu i syjonizmu”[1.2]. Hasła te, działania propagujące laicyzację (nawoływanie do przychodzenia do pracy w święta żydowskie) i przynależność większości członków zarządu do PZPR powodowały, że spora część społeczności żydowskiej była początkowo negatywnie nastawiona do TSKŻ[1.3].
W 1953 r. odbyły się kolejne wybory do zarządu. Na 31 członków 19 osób należało do PZPR. Podobnie sytuacja wyglądała w prezydium, którego 6 członków należało do PZPR, a 3 było bezpartyjnych. Przewodniczącym został Szloma Laufgas, wiceprzewodniczącymi – Szymon Hamburger i Markus Łatajner, a sekretarzem – Izrael Białostocki.
Linię polityczną TSKŻ ilustruje wypowiedź Izraela Białostockiego z 1953 r.: „Nasz patriotyzm opiera się na internacjonalizmie. Być dobrym patriotą swojej ojczyzny, znaczy kochać pokój miłujący narody, znaczy kochać Związek Radziecki – naszego starszego brata, znaczy kochać kraje demokracji ludowej, współżyć z nimi i współpracować w interesie socjalizmu”. W takiej sytuacji jasna była się niechęć Towarzystwa do idei emigracji do Palestyny. W tym samym przemówieniu Białostocki stwierdził, że „[...] partie syjonistyczne wykorzystały pierwsze lata po wyzwoleniu Polski na sianie niewiary do Polski Ludowej. […] One sztucznie wywoływały nastroje emigracyjne i tworzyły panikę, by Żydzi opuszczali swoją socjalistyczną ojczyznę i wyjeżdżali do kapitalistycznego Izraela. […] Partie syjonistyczne były agenturą burżuazji żydowskiej w kapitalistycznej Polsce – skierowaną przeciwko rewolucyjnemu ruchowi klasy robotniczej”[1.4].
W pierwszych latach działalności szczeciński oddział TSKŻ zajmował się głównie „wielką polityką”, na dalszy plan odsuwał zaś sprawy kulturalno-oświatowe. Jednak mimo jednoznacznie politycznego kontekstu działania organizacja pozostawała jedynym miejscem umożliwiającym spotkania z żydowską kulturą i językiem. Prawdopodobnie dlatego właśnie liczba jej członków rosła i w 1954 r. wynosiła 680 osób.
W połowie lat 50. XX w. oraz w związku z wydarzeniami z 1956 r. skierowanymi przeciwko Żydom wśród społeczności żydowskiej ponownie zaczęły narastać tendencje emigracyjne, co wpłynęło na działalność Towarzystwa. O wyjazd do Izraela z samego województwa szczecińskiego w latach 1955–1957 starały się łącznie 3202 osoby. Z drugiej strony nastąpił nowy napływ ludności żydowskiej z ZSRS. Działania TSKŻ zwróciły się także w stronę młodzieży – powstała sekcja młodzieżowa. Istniał jednak rozdźwięk między deklaracjami aktywizacji młodzieży a praktyką. Wiele kontrowersji wzbudził działający w szczecińskim oddziale TSKŻ zespół bigbeatowy Następcy Tronów.
Po perturbacjach drugiej połowy lat 50. XX w. wybory do zarządu udało się zorganizować dopiero w 1960 roku. Na jego czele stanął Szymon Hamburger, wiceprzewodniczącymi zostali Markus Kaul i Beniamin Mucznik, a sekretarzem – Izrael Białostocki. Szacowano, że wówczas liczba ludności żydowskiej w Szczecinie wynosiła 3500–3800 osób. Samo Towarzystwo liczyło ok. 500 członków. W tym czasie działalność organizacji skupiała się na szeroko rozumianej kulturze: organizowano obchody rocznicowe powstania w getcie warszawskim, przedstawienia poświęcone klasykom literatury żydowskiej wystawiane przez warszawski Państwowy Teatr Żydowski, a także pogadanki. Rozwinął się kolportaż wydawanych przez TSKŻ „Fołks Sztyme” i „Jidisze Szryftn” oraz książek wydawnictwa Jidisz Buch. W ramach Towarzystwa funkcjonowały komisje książki i prasy, młodzieży, klubowa, działały także kabaret, chór i koło dramatyczne.
Kolejne wybory do zarządu odbyły się w 1962 roku. Na 21 jego członków 11 należało do PZPR, a w 7-osobowym prezydium do partii należało 5 osób. Przewodniczącym ponownie został Szymon Hamburger, wiceprzewodniczącym – Bieniamin Mucznik, a sekretarzem – Izrael Białostocki
Fala nagonki antyżydowskiej w latach 1967–1969 odbiła się również na działalności szczecińskiego oddziału TSKŻ. Wielu spośród jego członków, w tym ludzi wykształconych (m.in. przedstawicieli świata kultury, pracowników administracji państwowej, wyższych uczelni) wyemigrowało z Polski. Działalność oddziału praktycznie ustała. Szkoła im. I.L. Pereca została upaństwowiona i włączona jako filia do Szkoły Podstawowej nr 37. Przestał działać Uniwersytet Ludowy (zajmował się organizacją zajęć z historii Polski, historii Żydów, współczesnej literatury i zagadnień społeczno-politycznych). Przewodniczący Szymon Hamburger nie podejmował działań na rzecz odbudowy oddziału (prawdopodobnie zamierzał nawet emigrować). W 1969 r. wyemigrował wieloletni sekretarz Towarzystwa Izrael Białostocki. W szczecińskiej prasie urządzono nagonkę na działaczy TSKŻ, która skutecznie zniechęcała do pracy w jego strukturach.
Do wskrzeszenia szczecińskiego oddziału Towarzystwa przyczynił się znacznie Eliasz Rajzman, który w działalność TSKŻ zaangażowany był od samego początku. Zajmował się głównie sprawami kultury. Na początku 1971 r. uzupełniono skład zarządu (Szymon Hamburger – przewodniczący, Szejna Lew – wiceprzewodniczący, Leon Lemberger – sekretarz). Nastąpiła też zmiana siedziby – z ul. Słowackiego przeniesiono ją do mniejszego lokalu przy ul. Niemcewicza 1. Organizacja liczyła wówczas 47 członków.
Wskazywano na potrzebę wznowienia działań kulturalno-oświatowych. Z drugiej strony, głównym problemem, z jakim musiał zmierzyć się nowy zarząd, był brak zainteresowania działalnością Towarzystwa wśród żydowskiej młodzieży. Część młodych osób zerwała więzi ze społecznością żydowską, część odnalazła się w innych środowiskach, część uważała, że Towarzystwo nie oferuje im niczego ciekawego. W końcu jednak na początku lat 70. XX w. także i młodzież udało się zaktywizować, co wydaje się zjawiskiem wyjątkowym w skali całego kraju. Brak znajomości jidysz – jeden z podstawowych problemów ówczesnej żydowskiej młodzieży – stał się powodem zorganizowania kursów języka żydowskiego. W 1972 r. liczba członków wynosiła 85, a w 1974 r. było ich już 102[1.5].
Pod koniec lat 80. XX w. działalność Towarzystwa skupiła się na obchodach żydowskich świąt, gościnnych wystąpieniach Państwowego Teatru Żydowskiego, projekcjach filmowych oraz na organizacji wykładów dotyczących historii Żydów. W tym czasie powstała także idea udokumentowania losów społeczności żydowskiej na Pomorzu. W składzie zarządu dokonała się zmiana pokoleniowa, wnosząca do działań Towarzystwa więcej dynamiki. W 1989 r. prezesem TSKŻ został Mikołaj Rozen, a sekretarzem Róża Król.
Obecnie oddział TSKŻ w Szczecinie oprócz stałej działalności kulturalnej współpracuje z Uniwersytetem Szczecińskim oraz szczecińskimi placówkami kulturalnymi. Dzięki temu udało się zorganizować m.in. wystawę Żydzi szczecińscy w fotografii i dokumentach w latach 1946–1998 na Zamku Książąt Pomorskich w sierpniu 1998 r. oraz wydanie książki Eliasza Rajzmana Było kiedyś miasteczko. W 2000 r. otwarto Dom Dziennego Pobytu dla seniorów, którzy stanowili wówczas 30% członków Towarzystwa, jednak z przyczyn naturalnych zamknięto go w 2004 roku. W czerwcu 2003 r. zorganizowano zjazd Mini-Reunion '68, na którym pojawiło się ponad 160 osób ze szczecińskiej emigracji marcowej.
15.07.2006 r. Towarzystwo liczyło 80 członków. Obecnie stoi ono przed poważną zmianą kierunku działania, idącego bardziej w stronę ochrony dziedzictwa żydowskiego. Podejmowane są działania propagujące wiedzę o historii Żydów na Pomorzu i wiedzę o Zagładzie[1.6].
- [1.1] Semczyszyn M., Szczecin – „najmłodsze żydowskie osiedle w powojennej Polsce”. Miejsca związane z działalnością Żydów w mieście w latach 1945–1950, [w:] Szczecin i jego miejsca. Trzecia Konferencja Edukacyjna, 10 XII 2010 r., red. K. Rembacka, Szczecin 2011, ss. 266–267; Mieczkowski J., Zarys dziejów szczecińskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w latach 1950–1989, [w:] Żydzi szczecińscy. Tradycja i współczesność. Materiały z sesji naukowej, 27 czerwca 2003 r., red. K. Kozłowski, J. Mieczkowski, Szczecin 2004, s. 55.
- [1.2] Cyt. za: Mieczkowski J., Zarys dziejów szczecińskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w latach 1950–1989, [w:] Żydzi szczecińscy. Tradycja i współczesność. Materiały z sesji naukowej, 27 czerwca 2003 r., red. K. Kozłowski, J. Mieczkowski, Szczecin 2004, s. 55.
- [1.3] Mieczkowski J., Zarys dziejów szczecińskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w latach 1950–1989, [w:] Żydzi szczecińscy. Tradycja i współczesność. Materiały z sesji naukowej, 27 czerwca 2003 r., red. K. Kozłowski, J. Mieczkowski, Szczecin 2004, s. 56.
- [1.4] Cyt. za: Mieczkowski J., Zarys dziejów szczecińskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w latach 1950–1989, [w:] Żydzi szczecińscy. Tradycja i współczesność. Materiały z sesji naukowej, 27 czerwca 2003 r., red. K. Kozłowski, J. Mieczkowski, Szczecin 2004, s. 57.
- [1.5] Mieczkowski J., Zarys dziejów szczecińskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w latach 1950–1989, [w:] Żydzi szczecińscy. Tradycja i współczesność. Materiały z sesji naukowej, 27 czerwca 2003 r., red. K. Kozłowski, J. Mieczkowski, Szczecin 2004, ss. 59–73.
- [1.6] Król R., Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce – oddział w Szczecinie, [w:] Żydzi oraz ich sąsiedzi na Pomorzu Zachodnim w XIX i XX wieku, red. M. Jaroszewicz, W. Stępiński, Warszawa 2007, s. 525.
