Nowy teren grzebalny – współczesny cmentarz żydowski przy ul. Lotniczej – został zakupiony przez gminę żydowską we Wrocławiu w 1898 roku. Położony był na zachód od miasta, na terenie ówczesnej wsi Cosel (obecnie Kozanów), która w 1928 r. znalazła się w granicach miasta. Nekropolia została otwarta 14 lutego 1902 r., a pierwsze pochówki – Salomona Branna i Leopolda Berlinera – odbyły się 12 marca tego roku.

Projektantem układu przestrzennego, bramy, domu modlitwy i domu przedpogrzebowego był architekt Paul Ehrlich, natomiast zieleń na terenie cmentarza zaprojektował dyrektor miejskiego ogrodnictwa – Hugo Richter. Do nekropolii prowadziła brama z dwoma romańskimi filarami. Po jej zachodniej stronie znajdował się dom przedpogrzebowy wraz z domem modlitwy, a po wschodniej wybudowano dwukondygnacyjny budynek administracyjny. Na jego parterze mieściła się kwiaciarnia, mieszkanie ogrodnika i kancelaria, na I piętrze mieszkanie inspektora cmentarnego, a na II – mieszkanie grabarza.

Około 1918 r. podjęto decyzję o założeniu na terenie cmentarza kwatery żołnierzy poległych na różnych frontach I wojny światowej. Pierwotnie miała posiadać formę cmentarza honorowego, z czasem stała się miejscem upamiętniającym wszystkich Żydów wrocławskich, którzy zginęli w czasie działań wojennych. Kwaterę zlokalizowano na końcu głównej alei prowadzącej od bramy, a jej projektantem był Paul Ehrlich. W jej centralnej części umieszczono pomnik żołnierzy – tolos, a w jego ściany wmurowano 8 tablic, na których wykuto 432 nazwiska oficerów, podoficerów i zwykłych szeregowych. Uroczyste otwarcie cmentarza honorowego nastąpiło 29 sierpnia 1920 roku.

Prawdopodobnie w pierwszej połowie lat 20. XX w. na terenie cmentarza utworzono pole urnowe, na którym pierwszy pogrzeb odbył się w 1925 roku. Ogółem dokonano tam kilkudziesięciu pochówków.

Do 1945 r. na cmentarzu przy ul. Lotniczej pochowano wielu wybitnych członków społeczności żydowskiej ówczesnego Wrocławia – m.in. historyków Jacoba Caro i Ezechiela Ziviera; poetę, eseistę i wydawcę Carla Bibersfelda; rabina, historyka i archiwistę gminy żydowskiej we Wrocławiu Arona Heppnera; filozofa Jacoba Freudenthala, a także malarza, grafika i architekta Heinricha Tischlera oraz tenora dramatycznego i kantora synagogalnego Selmara Ceriniego.

Do 1943 r. właścicielem nieruchomości była Gmina Synagogalna we Wrocławiu, a po przejęciu przez gestapo zarządzał nim Urząd Skarbowy Wrocław-Północ. Wówczas jego powierzchnia wynosiła 11 ha 19 a i 27 m kw. W 1943 r. w górnej części budynku administracyjnego urządzono „stację szpitalną” dla kilku rodzin żydowskich pozostających we Wrocławiu i dla tzw. mischlingów (osób pochodzących z mieszanych małżeństw).

W czasie II wojny światowej na terenie cmentarza odbywały się także pochówki więźniów obozu przejściowego dla dolnośląskich Żydów w Rybnej, a także wrocławskich filii niemieckiego nazistowskiego obozu Gross-Rosen. Ta wojenna kwatera znajduje się przy alei wschód-zachód, blisko granicy północnej. Do dziś nie została w żaden sposób oznakowana.

W sierpniu 1944 r. część cmentarza, licząca 18 000 m kw., została przekazana nieodpłatnie cmentarnej komendanturze Wehrmachtu we Wrocławiu do celów grzebalnych. Założono tam tzw. „cmentarz bohaterów”, gdzie w styczniu i lutym 1945 r. w 24 zbiorowych mogiłach pochowano około 2500 osób, głównie żołnierzy niemieckich zmarłych w lazarecie. Natomiast po II wojnie światowej ta część cmentarza żydowskiego wykorzystywana była jako miejsce wtórnego pochówku ofiar Festung Breslau (żołnierzy i ludności cywilnej), ekshumowanych z prowizorycznych mogił na terenie miasta. W latach 1999 oraz 2011 dokonano ekshumacji; szczątki ponad 5600 osób przeniesiono na cmentarz w Nadolicach Wielkich.      

Po 1945 r. cmentarz żydowski przy ul. Lotniczej został przejęty przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego we Wrocławiu, która wykorzystywała go do celów grzebalnych. W tym okresie przedwojenna część nekropolii była dewastowana, w wyniku czego z kilku tysięcy nagrobków ocalało jedynie około 10%, zachowanych głównie w murze cmentarza. W powojennej części cmentarza spoczywają zasłużeni członkowie społeczności żydowskiej oraz osoby, które odegrały ważną rolę w życiu kulturalnym Wrocławia (m.in. Jakub Rotbaum).

W latach 70. XX w. z inicjatywy ówczesnych władz  budynek zarządu i dom modlitw zostały wyburzone. Do czasów współczesnych zachował się jedynie dom przedpogrzebowy, w którym znajdowały się pomieszczenia do przygotowania zwłok przed pochówkiem, kotłownia i węzeł wodny. Dziś obiekt znajduje się w bardzo złym stanie technicznym.

W 1996 r. właścicielem nekropolii została Gmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu. Cmentarz nadal jest miejscem pochówku Żydów mieszkających we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku. Obecnie stanowi jeden z trzech czynnych cmentarzy żydowskich na terenie województwa dolnośląskiego. Od 2009 r. jest systematycznie porządkowany, a nagrobki poddawane są renowacji przez pracowników gminy żydowskiej we Wrocławiu. W 2012 r. z inicjatywy Stowarzyszenia Byłych Wrocławian w Izraelu przy bramie głównej cmentarza umieszczono tablicę upamiętniającą 21 niemieckich Żydów – ostatnich członków gminy żydowskiej, którzy zostali tam pochowani w latach 1943–1944.

W 2018 r. na terenie nekropolii we wspólnej mogile pochowano szczątki ludzkie wydobyte podczas badań archeologicznych prowadzonych na cmentarzu żydowskim przy ul. Gwarnej. Odnaleziono wówczas także kilkanaście fragmentów macew, które przewieziono na cmentarz przy ul. Lotniczej.

W 1983 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/2653/428/Wm. Obecnie zajmuje działkę AR 9 dz. nr 2.

Wybór pomników z tego cmentarza zamieściliśmy w naszej zakładce Pamięć w Kamieniu. 

Tamara Włodarczyk 

Bibliografia

• Burak M., Okólska H., Cmentarze dawnego Wrocławia, Wrocław 2007.
• Połomski F., Zawłaszczenie i sprzedaż cmentarzy żydowskich w latach II wojny światowej na Śląsku. Ze studiów nad prawem własności w III Rzeszy, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, nr 815 (Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi, t. XI).
• Trzaskowska G., Cmentarze wojenne we Wrocławiu w latach 1939–2002, Wrocław 2008.
• Włodarczyk T., Kichler J., Przewodnik po żydowskim Wrocławiu, Wrocław 2019.
• Ziątkowski L., Dzieje Żydów we Wrocławiu, Wrocław 2000.