Pierwsze zachowane źródła historyczne wymieniające nazwę miasta Wałbrzych pochodzą z 1305 roku. Jednak jego dzieje sięgają zapewne końca XII w., kiedy była tu tylko osada leśna, która z czasem przekształciła się w warowny gród i miasto. Prawa miejskie uzyskał w pierwszej połowie XV wieku. W 1426 r. populacja wynosiła 200 „dusz”.

Od XIII w. stanowił część księstwa świdnickiego, następnie świdnicko-jaworskiego. Pod koniec XIV w. znalazł się w granicach Czech, następnie w XVI w. – państwa austriackiego, a od 1742 r. – w obrębie Prus. Po 1871 r. Wałbrzych został wraz z całymi Prusami włączony do Rzeszy Niemieckiej. Przez kilkaset lat był miastem prywatnym, początkowo należącym do rodu Szoffów, następnie Czetryców i wreszcie Hochbergów. Dopiero w 1808 r. zniesiono zależność od właścicieli.

Przez blisko trzysta lat, od XV do XVII w. Wałbrzych stanowił liczący się ośrodek przemysłu tkackiego. Następnie na pierwszy plan wysunęły się włókiennictwo i górnictwo węglowe. W 1747 r. w Wałbrzychu było już 7 kopalń węgla. Gwałtowny rozwój przemysłu przyniósł XIX i XX wiek. W Wałbrzychu powstawały i rozwijały się liczne fabryki z branży włókienniczej, ceramicznej, szklarskiej, metalowej, koksowej i górniczej. W 1818 r. w mieście powstała prawdopodobnie pierwsza w Europie mechaniczna przędzalnia lnu. Do dnia dzisiejszego istnieją założone wówczas fabryka lin i drutu oraz dwie fabryki porcelany. Rozwojowi przemysłu towarzyszył rozwój infrastruktury. Już w 1853 r. wybudowano linię kolejową do Wrocławia, a kolejna – łącząca Wałbrzych z Kłodzkiem – powstała w 1880 roku. Na przełomie wieków Wałbrzych uzyskał elektryczność, gaz i wodociągi, powstała także sieć linii tramwajowych (1898). Stale rosła liczba mieszkańców, co powodowało konieczność rozbudowy dzielnic podmiejskich. W międzywojniu pozostał silnym ośrodkiem przemysłowym, wzbogacił się też o zakrojoną na skalę wielkomiejską dzielnicę Nowe Miasto. W 1939 r. posiadał ok. 65 tys. mieszkańców. Przypuszczalnie naziści zamierzali tu ulokować rezydencję Hitlera (zamek Książ) oraz centrum badań naukowych III Rzeszy.

W okresie II wojny światowej Wałbrzych uniknął losu wielu innych miast Śląska. Armia Radziecka weszła tu bez walki, już po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec. W pierwszych latach powojennych ogromną większość mieszkańców niemieckojęzycznych – z wyłączeniem wykwalifikowanych techników – wysiedlono. Ich miejsce zajęli repatrianci z Kresów Wschodnich i Europy Zachodniej. Pozostał silnym ośrodkiem przemysłowym i administracyjnym, pełniącym w wielu dziedzinach funkcje komplementarne wobec Wrocławia. W pierwszej połowie lat 50. XX w. liczba mieszkańców przekroczyła 100 tysięcy. W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa; obecnie stanowi siedzibę powiatu w województwie dolnośląskim.

Nota bibliograficzna

• Bartsch H., Unvergessene Waldenburger Heimat : ein Buch der Erinnerung, Liebe und Treue, Lübbecke 2005.
• Dein gedenke stets ich gern...: Bildband Waldenburger Bergland (Schlesien), Norden (Ostfriesland) 1974.
• Gretschel T., Z przeszłości Wałbrzycha, Wałbrzych 1956.
• Kleinwächter M., Durch Waldenburgs Strassen, Waldenburg 1937.
• Schrodt J., Chronik von Waldenburg, nach den besten Hülfsmitteln entworten: der Gegewart zur Belehrung und Erhe, Waldenburg 1837.
• Stiebler G., Die Geschichte vom Neuhause Waldenberc, Waldenburg: ein Beitrag zur Frühgeschichte des Waldenburger, Waldenburg i. Schl. 1930.
  

• Stiebler G., Die Rätsel um den alten Wall an den Töpferstrasse und deren natürliche Lösung, Waldenburg 1931.

• Wałbrzych: historia, współczesność, perspektywy: praca zbiorowa, Wrocław 1970.