Cmentarz żydowski w Zatorze (ul. Słoneczna) został założony w drugiej połowie XIX w., jednak nie udało się ustalić dokładnej daty jego założenia. Nekropolia służyła wszystkim Żydom należącym do zatorskiej gminy żydowskiej, więc zanim wyodrębniły się samodzielne gminy w Wadowicach i Kalwarii, tamtejsi Żydzi zmuszeni byli chować swoich zmarłych w Zatorze.
Cmentarz znajduje się na końcu ul. Słonecznej, po jej prawej stronie. Brama jest zamknięta, zbliżających się wita napis: „Cmentarz żydowski. Uszanuj spokój tego miejsca”. Obecnie teren należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej. W pobliżu jest osiedle domków jednorodzinnych (os. Królewie)[1.1].

Podczas II wojny światowej cmentarz uległ znacznemu zniszczeniu.

W sporządzonym w dniu 2 listopada 1965 r. przez przewodniczącego Wyznaniowej Gminy Żydowskiej w Krakowie Meira Jakubowicza, spisie cmentarzy znajdujących się na terenie województwa krakowskiego czytamy, iż zatorski cmentarz jest zamknięty, w mieście nie ma Żydów, brak też dozorcy, który opiekowałby się cmentarzem, dotychczasowy nakład finansowy na konserwację to 12 500 zł, potrzeba postawić nagrobki[1.2].
W następnych latach opiekę nad cmentarzem przejęła Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej, której staraniem teren nekropolii uporządkowano i wystawiono ozdobny betonowy płot ogrodzenia.

W 2007 r. Anna Kulpa, studentka judaistyki z Uniwersytetu Jagiellońskiego i jednocześnie pracownik Działu Edukacji Muzeum Galicja w Krakowie, przeprowadziła inwentaryzację cmentarza. Wykonana została dokumentacja fotograficzna nagrobków wraz z tłumaczeniem epitafiów[1.3].

Na powierzchni 0,5 ha zachowało się około 50 nagrobków, wykonanych z piaskowca i kamienia wapiennego. Najstarsza zachowana do dnia dzisiejszego i dająca się odczytać macewa pochodzi z 1864 r. Podczas prac renowacyjnych niektóre nagrobki starano się odrestaurować poprzez ustawienie odłamanych kolumn z powrotem na cokołach. Zdecydowanie najlepiej zachowały się charakterystyczne dla cmentarza w Zatorze niskie, sześcienne macewy – słupki, niestety niemal zupełnie zakryte zbyt rzadko koszoną trawą. Część okazalszych, w większości piaskowcowych, typowych dla polskich kirkutów płyt nagrobnych, stała się niemal lub zupełnie nieczytelna. Duża ilość nagrobków jest połamana. Szczególną uwagę zwraca nowa, wykonaną z plastiku płyta jednego z nagrobków, ozdobiona bogatą inskrypcją, wmontowana w starą, piaskowcową macewę. Wśród symboliki nagrobnej odnajdujemy typowe dla judaizmu świeczniki i korony. Na większości nagrobków epitafia wyryte są w języku hebrajskim. Tylko jedna spośród zachowanych w całości płyt posiada również napis w języku polskim. Istnieją również dwujęzyczne nagrobki z epitafiami hebrajsko-niemieckimi, na dwóch spośród ocalałych nagrobków inskrypcje w języku niemieckim zapisano alfabetem hebrajskim.
Brak informacji o  masowych grobach na cmentarzu.

Teren jest w całości ogrodzony ozdobnym betonowym płotem. Granice nekropolii są zachowane i zgodne z granicami z 1939 r. Wejście przez zamkniętą bramę prowadzi na cmentarz od strony drogi publicznej. W bezpośrednim sąsiedztwie stoją domy mieszkalne. Cmentarz jest sporadycznie odwiedzany. Wandalizm na jego terenie stanowi niewielkie zagrożenie. Teren jest zaniedbany i zarośnięty.

Zobacz także:

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Adres cmentarza: ul. Wadowicka 46, jednak obecnie ul. Słoneczna jest przedłużeniem ul. Wadowickiej, zaś adres nie został zmieniony
  • [1.2] K. Urban, Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966 (wybór materiałów), Kraków 2006.
  • [1.3] http://www.kirkuty.xip.pl/zator.htm [stan na 2 II 2011].