Okupacja niemiecka ziem polskich 1939–45

Policyjno-wojsk. system administracji III Rzeszy na terytorium II RP, zajętym IX 1939 w wyniku niem. agresji oraz po podziale państwa pol., dokonanym przez Niemcy i ZSRR (na podstawie układu o przyjaźni i granicy, zawartego 28 IX 1939, korygującego ustalenia paktu Ribbentrop–Mołotow z 23 VIII 1939). Niemcy, łamiąc prawo międzynar., traktowali okupowane tereny (prawie 190 tys. km2, czyli ok. 48,4% obszaru II RP i ponad 21 mln ludności) jako trwałą zdobycz wojenną. Początkowo władzę na tych terenach sprawował nacz. dowódca wojsk lądowych Wehrmachtu, następnie podzielono je i podporządkowano administracji cywilnej. Część terytorium RP (92 tys. km2 z ok. 10 mln mieszk.) została wcielona do III Rzeszy (m.in.: Górny Śląsk z Zagłębiem Dąbrowskim i Zaolziem, Wielkopolska, Pomorze, część Kujaw i Mazowsza; ziemie wcielone do Rzeszy). Na tych obszarach, zw. wcielonymi ziemiami wschodnimi, utworzono 2 nowe jednostki adm.: Kraj Warty i okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, resztę włączono do istniejących już prowincji niemieckich. Z pozostałej części X 1939 utworzono Generalne Gubernatorstwo (GG), obejmujące obszar prawie 95 tys. km2 z 11,5 mln mieszk. (generalnym gubernatorem został H. Frank), podzielone na 4 dystrykty: warsz., krak., lubelski i radomski. Po rozpoczęciu VI 1941 wojny z ZSRR, Niemcy okupowali całe terytorium Polski; z obszaru dotychczasowej okupacji sowieckiej włączono: Białostocczyznę do Niemiec (jako dystrykt białostocki), wsch. Małopolskę do GG i utworzono z niej dystrykt galic. (łącznie GG obejmowało ok. 145 tys. km2 z 16,6 mln mieszk.), pozostałe tereny weszły w skład komisariatów Ukraina i Wschód. Władze okupacyjne dążyły do pozbawienia ludności ziem okupowanych woli oporu oraz do zaprowadzenia nowego ładu społ.; zlikwidowano pol. administrację, partie polit., większość organizacji społ. i instytucji kult.-oświatowych.

Władze okupacyjne na ziemiach wcielonych do III Rzeszy realizowały politykę ich całkowitej germanizacji; część ludności zmuszono do podpisania niem. listy nar. (Volksdeutsche), część deportowano do GG lub wywieziono do pracy przymusowej w głębi Rzeszy; jej miejsce zajęli koloniści niemieccy. Niemcy zamierzali przekształcić GG w kolonię dostarczającą niewolniczej, nisko kwalifikowanej pol. siły roboczej, a część ludności zgermanizować (Goralenvolk), w tym dzieci (dzieci rabunek). Rozbudowano aparat policyjno-wojsk., który obejmował: policję bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei — Sipo, Geheime Staatspolizei — Gestapo, Kriminalpolizei — Kripo, Sicherheitsdienst — SD), policję porządkową (Ordnungpolizei — Orpo), straż graniczną (Grenzpolizei) oraz formacje policji pomocniczych: drogowej, kol., leśnej, fabrycznej, wodnej, pocztowej; ponadto w akcjach pacyfikacyjnych i przeciwpartyzanckich uczestniczyły regularne oddziały SS i Wehrmachtu; pozostawiono pol. policję (Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa) i zarządy miast. Prowadzono intensywną propagandę, gł. w gadzinowej prasie w GG oraz filmach. Władze okupacyjne wprowadziły terror oparty na zasadzie zbiorowej odpowiedzialności. Początkowo był on wymierzony gł. w inteligencję i inne grupy społ., stanowiące podstawową siłę dążeń niepodległościowych, m.in. XI 1939 władze okupacyjne aresztowały 183 profesorów uczelni krak. (Sonderaktion Krakau), 1940 zorganizowały akcję AB; później przeprowadzały masowe egzekucje (m.in. Palmiry) oraz wywózkę do obozów hitlerowskich. Eksterminacja ludności była prowadzona w ponad 1,3 tys. więzieniach, aresztach i karnych obozach pracy (m.in. Pawiak, Treblinka, Pomiechówek, Zamek Lubelski), do których kierowano osoby oskarżone o nieprzestrzeganie zarządzeń władz okupacyjnych, próby oporu cyw., niewywiązywanie się z dostaw obowiązkowych, uchylanie się od pracy przymusowej. Na ziemiach wsch. władze okupacyjne podsycały konflikty nar., gł. pol.-ukraińskie. Żydów zamknięto w gettach; 1942 władze okupacyjne podjęły decyzję w sprawie wymordowania wszystkich Żydów znajdujących się na terenach kontrolowanych przez III Rzeszę, przeprowadziły Reinhard Aktion, a 1942–44 dokonały ich mordu w obozach natychmiastowej zagłady (Chełmno nad Nerem, Auschwitz, Bełżec, Sobibór, Treblinka). Za udzielanie pomocy Żydom groziła Polakom kara śmierci.

W 1941–42 Niemcy przygotowali perspektywiczny plan całkowitej germanizacji ziem pol., zagłady i wysiedlenia większości dotychczasowych mieszkańców na Syberię (Generalny Plan Wschodni); 1942–43 usuwali Polaków i osiedlali Niemców na Zamojszczyźnie. Na okupowanych terenach Niemcy przejęli własność państwa pol. i instytucji publ., skonfiskowali lub objęli zarządem komisarycznym wielką własność pryw. (po 1941 również własność skonfiskowaną przez władze sowieckie), dokonali wymiany waluty. Zorganizowali również rabunkową gospodarkę w przemyśle (grabież maszyn i surowców), prowadzącą do szybkiej dekapitalizacji fabryk i środków transportu. Podobną politykę prowadzono w rolnictwie (kontyngenty płodów rolnych), przeciwko wsiom nie wywiązującym się z narzuconych dostaw organizowano ekspedycje karne; rabunkowa eksploatacja lasów doprowadziła do znacznego wyniszczenia drzewostanu; władze okupacyjne utrzymywały wysoki wskaźnik inflacji (Bank Emisyjny w Polsce).

Po 1941 konieczność zaopatrzenia wojsk na froncie wsch. i naloty lotnictwa alianckiego na Niemcy wymusiły rozwój wyłącznie produkcji zbrojeniowej. Mieszkańcy ziem pol. byli zmuszani do pracy niewolniczej w gospodarce wojennej Niemiec; łącznie z całej Polski 1939–45 wywieziono do Rzeszy prawie 3 mln osób (m.in. schwytanych podczas tzw. łapanek). Wprowadzono przymus pracy dla Polaków w wieku 14–60 lat, przy utrzymywaniu niskiego poziomu płac i ograniczeń zaopatrzenia w żywność (reglamentacja), m.in. 1941 średni przydział dzienny dla Niemców wynosił ponad 2300 kalorii, dla Polaków — ok. 700, dla Żydów — 400; skutki reglamentacji łagodził czarny rynek i działalność Rady Głównej Opiekuńczej. Niemcy zniszczyli lub zrabowali wiele pol. dóbr i obiektów kulturalnych.

Terrorowi i polityce władz okupacyjnych przeciwstawiała się duża część społeczeństwa; stosowała bierny opór i tworzyła organizacje konspiracyjne, podejmujące różne formy walki zbrojnej (konspiracja w Polsce 1939–45).

Cz. Madajczyk Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1–2, Warszawa 1970;

Cz. Łuczak Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Poznań 1979;

Cz. Madajczyk Faszyzm i okupacje 1938–1945, t. 1–2, Warszawa 1983.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.