Handelsman Marceli, pseud. Maciej Romański, Maciej Targowski (08.07.1882, Warszawa – ok. 20.03.1945, Dora-Nordhausen) – wybitny mediewista i historyk dziejów nowożytnych.

Handelsman urodził się w 1882 r. w Warszawie w spolonizowanej rodzinie żydowskiej o silnych tradycjach patriotycznych. Jego stryj walczył jako naczelnik w Gostyniu w czasie powstania styczniowego. Jego brat, Józef, był wybitnym psychiatrą, drugi brat, Bolesław – architektem. Handelsman po ukończeniu z wyróżnieniem gimnazjum rozpoczął studia prawnicze na cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. W 1904 r. ukończył je z tytułem kandydata praw.

Następnie studiował historię na uniwersytecie w Berlinie pod kierunkiem profesorów: Kurta Breysiga, Josepha Kohlera i M. Tangla. Został jednak wydalony z Berlina w 1906 r. za swoją działalność socjalistyczną. Kontynuował jednak studia w École de Chartres i Collège de France w Paryżu oraz na uniwersytecie w Zurychu, gdzie obronił doktorat w 1908 roku. Następnie przebywał w Rappersvillu, Wiedniu i Londynie zbierając materiały do dalszej pracy naukowej. W 1912 r. powrócił do Warszawy i rozpoczął wykłady początkowo w Towarzystwie Kursów Naukowych, a następnie od 1915 r. na Uniwersytecie Warszawskim. W 1919 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Handelsman zaangażował się w organizację życia naukowego. Przez cały okres międzywojenny pełnił funkcję dyrektora Archiwum Akt Dawnych. Razem ze Stanisławem Kętrzyńskim redagował „Przegląd Historyczny”. Od 1920 r. był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności (PAU), działał w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, kierował Gabinetem Nauk Historycznych (1912–1939) i Biblioteką Centralną (1914–1939). Przewodniczył komisji Atlasu Historycznego Ziem Polskich (1920–1935). Należał do współzałożycieli Międzynarodowego Komitetu Historycznego i w 1933 r. razem z Tadeuszem Manteufflem organizował Międzynarodowy Kongres Nauk Historycznych w Warszawie, na którym wystąpiła również z jego inicjatywy delegacja żydowska. Należał do wielu stowarzyszeń naukowych w kraju i zagranicą, m.in. wchodził w skład zarządu Société d’Histoire Moderne w Paryżu. Handelsman w znacznym stopniu przyczynił się do powstania Instytutu Historii UW (1930/31), był współzałożycielem i wiceprezesem Instytutu Badań Narodowościowych.

Naukowo zajmował się historią prawa, ustroju, idei a także historią społeczną. Początkowo wiele uwagi poświęcił historii średniowiecza, ale jego największą pasją był XIX wiek. Starał się jednak nie skupiać na jednej epoce, badał procesy występujące na przestrzeni wieków. Handelsman był oddanym dydaktykiem, wychował pokolenia wybitnych historyków. Wśród jego uczniów znaleźli się m.in. Stanisław Arnold, Aleksander Gieysztor, Henryk Jabłoński, Stefan Kieniewicz, Marian Małowist, Tadeusz Manteuffel czy Emanuel Ringelblum.

Handelsman od pocz. XX w. ideowo związany był z Polską Partią Socjalistyczną (PPS). Należał do kręgu zwolenników Józefa Piłsudskiego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej zgłosił się do wojska jako ochotnik. W 1922 r. był rzeczoznawcą delegacji polskiej w Mieszanych Komisjach działających w Moskwie na rzecz rewindykacji polskich dóbr i dziedzictwa kulturowego z ZSRS (1922). Potępił proces brzeski i opowiadał się przeciwko ograniczaniu autonomii uniwersytetów i innych szkół wyższych. Sprzeciwiał się gettu ławkowemu. W 1934 r. padł ofiarą napadu prawicowego bojówkarza. W latach 30-tych XX w. zbliżył się do środowisk demokratycznych (Kluby Demokratyczne, Stronnictwo Demokratyczne).

W czasie II wojny światowej musiał się ukrywać. Mieszkał pod Warszawą pod fałszywym nazwiskiem. Nie zaprzestał jednak działalności dydaktycznej. Był zaangażowany w tajne nauczanie. Udało mu się także kontynuować pracę naukową. Pracował w tym czasie nad biografią Adama Czartoryskiego. Od 1942 r. współpracował z Biurem Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. W dokumencie opracowanym w 1944 r. przez Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) pt. Żydzi w ZWZ (Związek Walki Zbrojnej) zostało opublikowane jego nazwisko. W lipcu 1944 r. został zadenuncjowany i aresztowany przez gestapo. Został wywieziony do obozu Gross-Rosen, a następnie do Dora-Nordhausen. Zmarł w obozie w marcu 1945 roku.  

Bibliografia:

• Węcowski P., Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, ss. 335-346.
• Wierzbicka M., Marceli Handelsman, [w:] Słownik historyków polskich, red. Maria Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, ss. 175-177.