Stary cmentarz żydowski przy ul. Ślężnej we Wrocławiu powstał jako druga chronologicznie nowożytna nekropolia żydowska we Wrocławiu. Ulokowano go przy dawnej Lohestraße (obecna ul. Ślężna), a inicjatorem było Żydowskie Towarzystwo Szpitalno-Pogrzebowe.

W latach 1854–1856 we wsi Gabitz (Gajowice), która 12 lat później znalazła się w granicach miasta, zakupiono parcele o łącznej powierzchni ok. 3 ha, następnie teren przyszłej nekropolii obsadzono drzewami i otoczono murem. W 1856 r. wzniesiono pierwsze budynki niezbędne do funkcjonowania cmentarza – dom przedpogrzebowy z salą modlitewną oraz budynek administracyjny z biurem i mieszkaniem zarządcy. Pierwszym zmarłym pochowanym na nowej nekropolii był Löbel Stern, którego pogrzeb odbył się 18 listopada 1856 roku.

Teren cmentarza powiększono w 1863 r. oraz dwukrotnie w XX wieku. Ostatecznie zajmował ponad 5 ha powierzchni. Pierwotnie do nekropolii prowadziła neogotycka brama, która znajdowała się w północnym murze, od strony obecnej ul. Kamiennej. W 1912 r. wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy, dom inspektora cmentarza i budynek sanitarny zaprojektowane przez Richarda i Paula Ehrlichów. Pierwszy z nich zbudowano na planie krzyża równoramiennego i zwieńczono kopułą z latarnią.

Na cmentarzu znajduje się ponad 12 000 nagrobków – dominują tradycyjne macewy, a także liczne obeliski, sarkofagi, kolumny, kamienne drzewa i urny. Na murze zewnętrznym oraz wzdłuż wewnętrznego muru w zachodniej części nekropolii znajdują się monumentalne mauzolea rodzinne oraz pojedyncze grobowce. Twórcami pomników byli w większości miejscowi artyści i firmy kamieniarskie, ale niektóre grobowce zaprojektowali znani architekci – m.in. Edwin Oppler, Georg Schneider, Felix Henry oraz bracia Richard i Paul Ehrlichowie. Do wykonania nagrobków i grobowców wykorzystywano przede wszystkim skały szlachetne pochodzących ze Śląska – marmury z okolic Nysy i Bystrzycy Kłodzkiej, granity z okolic Kudowy, Strzelina, Strzegomia i Szklarskiej Poręby, sjenity z okolic Ząbkowic Śląskich, Piławy Górnej i Zagórza oraz piaskowce z Kotliny Kłodzkiej i okolic Bolesławca. Najzamożniejsi wrocławscy Żydzi sprowadzali marmury z Toskanii, granity ze Skandynawii i labradoryty z Wołynia lub spod Kijowa.

Najstarsze macewy pochodzące z połowy lat 50. XIX w. mają tradycyjną formę w postaci steli z hebrajską inskrypcją. Na wielu z nich znajdują się tradycyjne symbole – dłonie w geście błogosławieństwa,  dzban i misa, świecznik, korona, książki, rośliny (złamane drzewo, kwiaty), a także symbol sześcioramiennej gwiazdy. Na uwagę zasługuje różnorodność stylistyczna nagrobków – można wśród nich spotkać formy neoklasyczne, neoromańskie, neogotyckie, neobarokowe, a także nawiązujące do sztuki mauretańskiej (grobowiec Maksa i Liny Kauffmannów). Nagrobki z XX w. reprezentują secesję i modernizm.  

Nekropolia ma kształt zbliżony do kwadratu i otoczona jest wysokim, tynkowanym murem. Do bramy od strony ul. Kamiennej prowadzi aleja kasztanowców, której przedłużeniem w obrębie cmentarza jest aleja główna, tworząca z innymi regularny kształt szachownicy. Alejki dzielą ją na 20 kwater.

Cmentarz żydowski przy ul. Ślężnej nazywany jest panteonem wrocławskich Żydów – spoczywają na nim przedstawiciele wrocławskiej elity intelektualnej, politycznej oraz finansowej XIX i XX w., ludzie zasłużeni dla Wrocławia, Śląska i Europy. Wśród nich byli znani działacze polityczni – niemiecki myśliciel i organizator ruchu robotniczego w Niemczech Ferdinand Lassalle, socjalista i poseł do Reichstagu Max Kayser; wybitni naukowcy – historyk i współtwórca wrocławskiej szkoły judaizmu historycznego Heinrich Graetz; profesor botaniki na Uniwersytecie Wrocławskim i współtwórca bakteriologii Ferdinand Julius Cohn oraz profesor matematyki i rektor Uniwersytetu Wrocławskiego Jacob Rosanes. Na nekropolii spoczywają także wybitni wrocławscy lekarze – m.in.  profesor biologii i histologii na Uniwersytecie Wrocławskim Leopold Auerbach; profesor neurologii na Uniwersytecie Wrocławskim Oskar Berger; profesor medycyny i pierwszy docent z zakresu stomatologii na Uniwersytecie Wrocławskim Julius Bruck; profesor okulistyki na Uniwersytecie Wrocławskim Hermann Cohn oraz profesor nadzwyczajny chirurgii i kierownik oddziału chirurgicznego Szpitala Żydowskiego we Wrocławiu Georg Gottstein.

Wśród najwybitniejszych przedstawicieli wrocławskiego życia społecznego i gospodarczego pochowanych na tym cmentarzu należy wymienić przede wszystkim Juliusa Schottländera – kupca, filantropa, właściciela dóbr ziemskich, który był właścicielem jedynej w Prusach ordynacji należącej do Żyda.

Po założeniu nowego cmentarza przy ul. Lotniczej, nekropolię przy ul. Ślężnej nadal wykorzystywano do celów grzebalnych. Ostatni pochówek odbył się w 1942 roku. Rok później cmentarz został przejęty przez gestapo, a następnie wydzierżawiony przedsiębiorstwu ogrodniczemu. Podczas obrony Festung Breslau w 1945 r. cmentarz stał się terenem zaciętych walk. Z tego okresu pochodzą liczne ślady po pociskach do dziś widoczne na nagrobkach. 

Po II wojnie światowej nekropolia była dewastowana i rabowana, jednakże przetrwała jako jedyna z kompleksu 13 przedwojennych cmentarzy istniejących w okolicy. Istotny wpływ na jej zachowanie miał znajdujący się na jej terenie cmentarza grób Ferdinanda Lassalle’a, którym interesowały się środowiska niemieckie. Od lat 70. XX w. dzięki zaangażowaniu dr. Macieja Łagiewskiego – obecnego dyrektora Muzeum Miejskiego we Wrocławiu – cmentarz jest otoczony opieką, a od 1981 r. jest objęty ochroną konserwatorską. W 1988 r. nekropolię udostępniono do zwiedzania, a trzy lata później utworzono Muzeum Sztuki Cmentarnej, stanowiące oddział Muzeum Miejskiego Wrocławia.

Przy wejściu na cmentarz znajdują się trzy macewy pochodzące ze średniowiecznego cmentarza żydowskiego we Wrocławiu oraz tablica ku czci Żydów poległych w I wojnie światowej, przeniesiona z ul. Lotniczej.

Cmentarz jest wpisany do zabytków pod numerem pod numerem A/5552/306/75; obejmuje działki gruntu 37, 39, 41 i 42, których właścicielami są Skarb Państwa oraz Gmina Wrocław.

Tamara Włodarczyk 

Wybór najważniejszych nagrobków z tego zabytkowego cmentarza można znaleźć w naszej zakładce Pamięć w Kamieniu.

Bibliografia

• Burak M., Okólska H., Cmentarze dawnego Wrocławia, Wrocław 2007.
• Łagiewski M., Macewy mówią, Wrocław 1991.
• Łagiewski Maciej, Stary cmentarz żydowski we Wrocławiu, wyd. 2, Wrocław 2006.
• Połomski F., Zawłaszczenie i sprzedaż cmentarzy żydowskich w latach II wojny światowej na Śląsku. Ze studiów nad prawem własności w III Rzeszy, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, nr 815 (Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi, t. XI).
• Włodarczyk T., Kichler J., Przewodnik po żydowskim Wrocławiu, Wrocław 2019.
• Ziątkowski L., Dzieje Żydów we Wrocławiu, Wrocław 2000.