Pierwsza pisana wzmianka o wieruszowskich Żydach pochodzi z 1600 roku. Społeczność założyli Żydzi wypędzeni z Wielunia w 1586 roku[1.1]. Potwierdzeniem ich obecności w Wieruszowie był przywilej dla cechu sukienników z 1618 roku.

W 1810 r. powstała samodzielna gmina żydowska. Rozwijała się pomimo ograniczeń prawnych związanych z bliskością granicy oraz wprowadzonych w okresie 1823–1825 ograniczeń osadniczych. W 1850 r. wybudowano synagogę. Przed I wojną światową czynna była państwowa szkoła żydowska dla dziewczynek, chłopcy uczyli się w chederach i jeszywach. W 1917 r. syjoniści założyli hebrajskie przedszkole.

W 1871 r. dwaj wielcy finansiści żydowskiego pochodzenia Leopold Kronenberg oraz Samuel Natanson kupili niewielką fabrykę papieru. Zakłady zostały znacznie rozbudowane. W kilka lat osiągnęły stan zatrudnienia liczący 500 pracowników. Władze carskie zadecydowały jednak o przeniesieniu fabryki pod Warszawę (do Jeziorny). Powodem decyzji rosyjskich urzędników była bezpośrednia bliskość zakładów do granicy pruskiej. Tym sposobem Wieruszów utracił szansę na stanie się centrum przemysłu papierniczego[1.2].

W 1897 r. Żydzi stanowili 36% mieszkańców; ich liczebność wynosiła 1587 osób. Większość należała do grup chasydzkich – zwolenników cadyków z Aleksandrowa albo Góry Kalwarii. W 1904 r. pojawiły się pierwsze grupy syjonistyczne. Następnie w oparciu o nie powstały lokalne organizacje partii Mizrachi i Poalej Syjon[1.1.1]. W czerwcu 1918 r. w mieście doszło do wystąpień antyżydowskich.

W okresie międzywojennym w 1921 r. w mieście żyło 2,3 tys. Żydów, a w 1939 r. – 2,4 tys. Żydów. Społeczność zubożała w dobie kryzysu ekonomicznego w latach 1928–1931. Gmina była zdominowana przez Agudę, ale funkcjonowały też partie syjonistyczne, utrzymujące swoje młodzieżówki. Wpływy syjonistów umacniały się aż do wybuchu wojny. Obecni byli też komuniści, którzy infiltrowali związki zawodowe. Aguda miała też przedstawicieli w radzie miejskiej Wieruszowa. Jej członkami było 4 z 9 członków tej instytucji[1.1.1].

Podczas II wojny światowej we wrześniu 1939 r. Wieruszów zajęły wojska niemieckie. Już w pierwszych dniach okupacji Niemcy dokonali masakry Żydów, oskarżając ich o udział w obronie mostu na Prośnie. Wybrali też 80 Żydów-tradycjonalistów, których w wagonie towarowym wywieźli do Norymbergi. Tygodniowa podróż była filmowana na potrzeby propagandy. Jej uczestnicy ostatecznie powrócili do domów[1.1.1].

Okupanci powołali Judenrat. Zadaniem tego ciała było zbieranie wysokich podatków oraz dostarczanie siły roboczej do różnych prac budowlanych, prowadzonych przez Niemców w Poznańskiem. Społeczność żydowska stopniała do 1740 osób w ciągu roku (1939–1940).

We wrześniu 1941 r. Niemcy utworzyli getto, w którym zgromadzili około 1200 Żydów[1.1.1]. Pomiędzy 11 a 23 sierpnia 1942 r. dzielnica została zlikwidowana. Po selekcji rozstrzelano na miejscu starców i chorych, a wszystkich pozostałych wywieziono do ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Nota bibliograficzna

• Wierushzow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1445.
• Wieruszow; sefer izkor, Tel Awiw 1970.