Gmina żydowska w Opatowie powstała na przełomie XVI i XVII wieku. Jej majątek stanowiła najpierw synagoga murowana, a w XVIII w. – także bóżnica drewniana i dom modlitwy (klojz). Pierwszym rabinem opatowskim był Izaak ben Eljakim Heilprin, który zaczął pełnić funkcję jeszcze przed 1590 rokiem. W XVIII w., nieraz w tym samym czasie, utrzymywano aż trzech rabinów: rabina kahalnego w synagodze murowanej; posługującego w klojzie; rabina bractwa Ner Tamid.

W okresie staropolskim kahał opatowski kontrolował liczne grono przykahałków. W pierwszej połowie XVII w. tutejszemu zarządowi podlegały: Sandomierz, Tarnów, Kolbuszowa, Ćmielów, Ostrowiec, Ożarów, Baranów, Klimontów, Iwaniska, Mielec, Dzików, Sokołów, Rudnik; w drugiej połowie XVIII w. – sześć miast: Opatów, Ćmielów, Denków, Koprzywnica, Nowa Słupia i Łagów oraz aż 87 wsi z powiatu sandomierskiego: Beszyce, Bodzechów, Bogusławice, Brzezie, Brzustów, Bukowiany, Buskowice, Chmielów, Chrzanowice, Czerników, Czerwona Góra, Dworowice, Gierczyce, Glinka, Gojców, Gołębiów, Gozdzielin, Grocholice Małe, Grocholice Wielkie, Grójec, Jaglin (Jagnin), Jałowęsy, Jasków, Jeżów, Jurkowice (Jurków), Kaliszany, Karwów (Karbów, Kargów), Kornacice, Kraszków, Krzczonowice, Kurów, Leszków (Leszczków, Lesków), Lipnik, Lipowa, Lisów, Łapigóz (Strupice), Łężyce, Łukawka, Malice, Małoszyce, Międzygórz, Milowice (Milejowice), Niemienice, Nieskórzów (Nekrzuska), Nikisiałka Księża, Nowy Staw, Obręczna, Okalina, Piliszów (Pielaszów), Piotrów, Piórków, Pipała, Piwków, Podgrodzie, Podole, Paprocice, Przepaść, Przeuszyn, Rosochy, Rudy, Ruszkowiec, Ruszków, Sadowie, Słaboszowice, Sosnówka, Sośniczany, Stara Słupia, Szachów (Stachów), Tarnobłot, Trębanów, Truskolasy, Tudorów, Wąworków, Wesołówka, Wilka, Włostów, Wojnowice, Wola Grójecka, Wola Łagowska, Worowice, Wólka Bodzechowska, Wszechświęte, Zakrzówka (może Zakrzów lub Zakrzówek), Zochcin, Zwola Sniadkowska (Zwola), Żerniki (Żyrowniki), Żółczyce (Żółcice)[1.1].

W 1765 r. cały kahał zamieszkiwało w sumie 2034 Żydów, a w samym tylko Opatowie było ich 1675. W rozpatrywanym okresie należał więc on do największych i najludniejszych gmin żydowskich w Rzeczypospolitej szlacheckiej. Pod względem zaludnienia zajmował on pierwsze miejsce w powiece sandomierskim, piąte – w Małopolsce i 15–18 – w całej przedrozbiorowej Polsce.

W okresie staropolskim kahał opatowski odgrywał dużą rolę jako ośrodek autonomii żydowskiej. Opatów był siedzibą jednego z sześciu okręgów żydowskiego ziemstwa sandomiersko-krakowskiego. W 1754 r. w skład tej dzielnicy, oprócz kahału opatowskiego, wchodziło jeszcze 13 innych gmin: baranowska, dzikowska, iwaniska, klimontowska, kolbuszowska, mielecka, ostrowiecka, ożarowska, rudnicka, rzuchowska, sandomierska, sokołowska i tarłowska. Z tego też powodu kahał opatowski miał prawo delegowania swojego przedstawiciela – starszego ziemskiego – na sejmik ziemstwa. W 1753 r. ów sejmik odbył się w Opatowie.

W XVIII–XIX w. Opatów należał do czołowych ośrodków chasydyzmu. Jako rabini pełnili tu posługę wybitni przedstawiciele tego nurtu: Abraham Jehoszua Heshel (1748–1825), zwany Apter Rebbe oraz Meir Rotenberg (1760–1827/1831).

W 1925 r. kahał opatowski posiadał 6441 wiernych. Na terenie całej gminy znajdowały się 2 synagogi (w Opatowie i Ćmielowie) oraz 19 domów modlitwy[1.2]. Funkcję rabina pełnił do śmierci w marcu 1929 r. Chaim Josek Bach, a potem jego obowiązki przejął jego zięć i podrabin z Ćmielowa Lipman Majer Dychtwald. Funkcję sekretarza gminy pełnił Szmul Lipman, kasjera – Liber Gincberg, kantorów – Mordka Wolf Hryna i Izrael Szulmajster, grabarza – Józef Klajmic. Mykwę kobiecą obsługiwała Basia Ajzenberg.

Jeśli chodzi o gospodarkę budżetową, to w 1927 r. zamierzano uzyskać wpływy na sumę 79 234 zł, a w 1928 r. – 87 809 zł. W 1928 r. składki opłacało 571 rodzin, zwolniono – 240; gmina była zatem biedna. W 1929 r. planowano uzyskać z uboju rytualnego („rzezi”) – 57 570 zł, ze składki – 9623 zł, z opłat za wstęp do mykwy – 4000 zł, z pokładnego – 600 zł, ze zgody na wystawienie pomników na cmentarzu – 300 zł. Po stronie wydatków były m.in. etaty dwóch rabinów – 12 000 zł, dwóch rzezaków w Opatowie – 8000 zł, dwóch kantorów – 3680 zł, pobory sekretarza – 3600 zł, dwóch rzezaków w Ćmielowie – 3640 zł, podrabina w Ćmielowie – 2750 zł, nadzorcy religijnego – 2500 zł, kasjera – 1350 zł. Gmina subsydiowała Kasę Bezprocentową – 1000 zł, Towarzystwo „Ezro” – 1000 zł, Towarzystwo „Achiezer” – 1000 zł, szkołę Talmud-Tora na kwotę 700 zł, bibliotekę – 225 zł, jesziwę Harumat-Keren-Hatora – 200 zł.

W latach 30. XX w. zarząd tworzyli: Jankiel Feldman, Szmul Perelmuter, Izrael Rozenberg, Mojżesz Wajsblum, Majer Wajsblum; radę gminy: Nusyn Bromberg, Fiszel Malicki, Moszek Milgrom, Szmul Urbinder, Chaim Weiss, Chaim Wercman, Lejzor Zajfman. Wiadomo, że dochodziło w nim do ostrych sporów pomiędzy ortodoksami i syjonistami, co wpływało na sposób rozdzielania funduszy. Dodatkowo pojawiły się znaczne koszty remontu synagogi, mykwy, domu przedpogrzebowego i muru cmentarnego. Doprowadziło to do spektakularnej decyzji o obniżeniu poborów wszystkim urzędnikom gminy oraz zaciągnięciu pożyczki.

W 1938 r. w gminie było ok. 6 tys. Żydów, z czego opłacały składkę 484 rodziny. Wartość majątku ruchomego gminy wynosiła 1186 zł, nieruchomego – 50 700 zł, zadłużenie – 20 413 zł. Rabinem był tym okresie Szalom Rokeach (chasyd pochodzący z dynastii bełskiej); podrabinami: Mordka Dawid Bonhart, Lipman Majer Dychtwald oraz syjonista religijny Abram Josef Zajman, posługujący w Ćmielowie[1.3].

Rabini w Opatowie

• Izaak ben Eljakim Heilprin – przed 1590.
• Abraham Jehoszua Heshel (1748–1825), zwany Apter Rebbe – 1800–1808, przywódca chasydzki;
• Meir Rotenberg (1760–1827/1831) – 1809–1815 oraz 1816–1827/1831, przywódca chasydzki;
• Chaim Josek Bach – do marca 1929;
• Lipman Majer Dychtwald – od marca 1929;
• Szalom (Szulim) Rokeach (1907–23.10.1942, Treblinka) – 1938.

Bibliografia

• A Town Which Does Not Exist Any More, red. Z. Yasheev, Tel Aviv 1966.
• Bursztyn J., Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, Sandomierz 1985.
• Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990.
• Horowitz H., Die jüdische Gemeinde Opatow und ihre Rabbiner, „Monatschrift für Geschichte und Wissenschlieft des Judentunns“ 1930, t. 74, z. 1/2.
• Hundert G. D., The Jews in a Polish Private Town. The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore – London 1992.
• Kiryk F., Leśniak F., Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, Przemyśl 1991.
• Kubicki R., Żydzi opatowscy od XVI do początku XIX wieku, [w:] Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka – kultura – społeczeństwo, Kraków 2005.
• Leszczyński A., Ekspensy kahału opatowskiego na sejmiki szlacheckie województwa sandomierskiego w 1752 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1986, t. 38, z. 1, ss. 191–197.
• Urbański K., Gminy żydowskie duże w województwie kieleckim, Kielce 2003.