Milejkowski Izrael

Izrael Milejkowski - Dane osobowe
Data urodzenia: 17 lipca 1887
Miejsce urodzenia: Krewo
Data śmierci: około 8 stycznia 1943
Miejsce śmierci: Warszawa
Zawód: Lekarz, członek zespołu lekarzy badających skutki choroby głodowej w getcie warszawskim
Powiązane miejscowości: Warszawa

Milejkowski Izrael (17.07.1887, Krewo – 08.01.1943?, Warszawa) – lekarz, nadzorujący prace zespołu badającego skutki choroby głodowej w getcie warszawskim

Izrael Milejkowski urodził się 17 lipca 1887 r. w Krewie (ziemia wileńska), w rodzinie Morducha i Belli z domu Ancelewicz[1.1]. Miał dwoje rodzeństwa, starszego brata Abrahama (1882–1943) i młodszą siostrę Tanię (1890–1942?). Milejkowscy przeprowadzili się do Warszawy, gdzie Izrael wstąpił, podobnie jak jego starszy brat, na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. Ożenił się z Blimą Suwalską (1892–1927), a w 1913 r. na świat przyszła ich jedyna córka Janina. W 1914 r. dr Milejkowski ukończył studia i został powołany do służby wojskowej w armii rosyjskiej jako lekarz wojskowy. Trafił wówczas do niewoli niemieckiej.

30 czerwca 1919 r. wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego, odbywając służbę jako lekarz w 63 pułku strzelców. Od listopada 1920 r. do maja 1921 r. pracował w szpitalu nr 6 w Warszawie, następnie w O.W. Modlin. Pracował także w szpitalach wojskowych w Warszawie, Żyrardowie i Białymstoku. Został zdemobilizowany w stopniu kapitana.

Zwolniony ze służby w 1923 r., rozpoczął pracę jako lekarz chorób skórnych i wenerycznych w Szpitalu Starozakonnych w Warszawie. Mieszkał i praktykował prywatnie, początkowo przy ul. Złotej 50, potem przy Nalewkach. Ostatnim jego adresem była ul. Orla 5/7, gdzie mieszkał do końca życia.

Był aktywnym członkiem Zrzeszenia Lekarzy Rzeczypospolitej Polskiej, Towarzystwa Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce (TOZ), Żydowskiego Towarzystwa Przeciwgruźliczego „Brijus – Zdrowie”[1.2]. Był także członkiem gminy żydowskiej w Warszawie, należał do frakcji Organizacji Syjonistycznej „Et Liwnot”[1.3].

W kwietniu 1936 r. wziął udział w pierwszym Światowym Kongresie Lekarzy Żydowskich w Palestynie. Pierwszego dnia kongresu opublikował dokument, który ukazał się w piśmie „Ha-Boker”, w którym nazywał Erec Izrael „ziemią wszystkich Żydów” i równocześnie mówił o sobie, że jest Polakiem[1.4].

Z chwilą wybuchu II wojny światowej bezwzględną koniecznością stało się powołanie społecznych komitetów angażujących się w pomoc mieszkańcom broniącej się stolicy. Społeczność żydowska Warszawy już 1 września 1939 r. powołała Komitet Społeczny dla Spraw Związanych z Obroną Państwa przy Gminie Żydowskiej w Warszawie[1.5]. Dwa tygodnie później zastąpił go Żydowski Komitet Obywatelski miasta stołecznego Warszawy z siedzibą w gmachu Gminy. W jej skład weszli: Abraham Gepner, Mojżesz Koerner, Stanisław Szereszewski, Adam Czerniaków, Marek Lichtenbaum. Sekcją pomocy sanitarnej i lekarskiej kierował dr Izrael Milejkowski[1.6].

W listopadzie 1939 r. gubernator Hans Frank wydał rozporządzenie o ustanowieniu rad żydowskich (Judenratów) w Generalnym Gubernatorstwie[1.7]. Utworzono wówczas Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej Rady Żydowskiej z siedzibą przy ulicy Leszno 58. W skład ścisłego kierownictwa Wydziału Zdrowia wchodzili dr Izrael Milejkowski (przewodniczący), płk dr Mieczysław Kon i dr Sara Syrkin-Binsztejnowa. W dniu 15 grudnia 1939 r. Rada Żydowska została zmuszona do przejęcia Szpitala Starozakonnych na Czystem. Wydział Szpitalnictwa (nazywany także Komisją ds. Szpitalnictwa), któremu przewodniczył dr Izrael Milejkowski nadzorował i finansował od tej chwili, poza szpitalem dziecięcym Bersohnów i Baumanów, także Szpital Żydowski na Czystem oraz tzw. szpitale kwarantannowe: kwarantannę przy ul. Leszno 109 i kąpielisko z kwarantanną przy Żelaznej 86/ Leszno 80[1.8].

Jesienią 1940 r. powstała w Warszawie Żydowska Izba Lekarska – tzw. Grupa Narodowościowa Lekarzy Żydów – z siedzibą początkowo w budynku „Pod Orłem Białym” przy ul. Tłomackie 11, potem przy Leszno 3. Jej prezesem został wybrany dr Izrael Milejkowski[1.9].

Aleksander Donat wspominał, że dr Milejkowski mieszkający w tej samej co on kamienicy, chętnie przychodził do niego na herbatę i opowiadał o ciągłych staraniach o poprawę stanu sanitarnego i zaopatrzenia w żywność getta. Dr Milejkowski napisał i wręczył władzom niemieckim memoriał w sprawie zwalczania epidemii w getcie, spodziewając się poważnych konsekwencji, ponieważ odpowiedzialnością za niegasnącą epidemię obarczył Niemców[1.10].

Dr Milejkowski uczestniczył nawet w wyjeździe do Krakowa wraz z inż. Sztocmanem, Borensztajnem i dr Weichertem interweniując u władz niemieckich w sprawie tragicznej sytuacji ludności żydowskiej w Generalnym Gubernatorstwie. Mieczysław Tursz pisał o Milejkowskim, iż był on pełen poświęcenia i umiłowania wobec znękanej ludności żydowskiej, biorąc odważnie całkowitą odpowiedzialność na siebie. Także dr Abram Icchok Chain wypowiadał dobrze się o dr. Milejkowskim pisząc, że na czele Wydziału Zdrowia stanął „człowiek nieskazitelny, czystych rąk”[1.11].

Wobec szalejącej w getcie epidemii tyfusu plamistego i tragicznej sytuacji w szpitalach latem 1941 r.  powołano przy Wydziale Zdrowia Gminy Centralną Radę Zdrowia do walki z chorobami zakaźnymi[1.12]. W skład Rady weszli przedstawiciele Okręgowych Rad Zdrowia przy Ośrodkach Zdrowia oraz przedstawiciele instytucji żydowskich: płk dr Mieczysław Kon, dr Paweł Wortman, dr Józef Stein, dr Anna Braude-Hellerowa, dr Owsiej Bieleńki, dr Tadeusz Ganc i dr Izrael Milejkowski, Szymon Wyszewiański i Abram Icchok Chain z ramienia Komitetu Pomocy Żydom oraz Wacław Brokman i Michał Friedberg – kuratorzy szpitalni[1.13].

Stanowisko przewodniczącego objął wybitny serolog − prof. Ludwik Hirszfeld, który – po latach – był zdania, że Rada nie miała istotnego wpływu na przebieg epidemii. Dr Zofia Rosenblum, która uczestniczyła w zebraniach organizowanych przez lekarza urzędowego Hagena napisała, że pochwalony za zahamowanie epidemii tyfusu plamistego dr Milejkowski odpowiedział z ogromną godnością i niesłychaną odwagą, iż nie było w tym żadnej zasługi lekarzy, bowiem nie umożliwiono im godnego leczenia[1.14]. Podobnego zdania był dr Mojżesz Tursz, który powiedział, że: „Wiele zdrowia wyżej wymieniona rada nie przyniosła znękanemu ghettu. Przebieg tyfusu plamistego w ghetcie warszawskim zastosował się do zasadniczych praw biologicznych wszelkich epidemii: po okresie wielkiego nasilenia, nastąpił powolny spadek ilości zachorowań. Jedni, chorując nabrali czynnej odporności, drudzy szczepieni mieli odporność bierną albo chorowali znacznie łagodniej”[1.15].

Tragiczną sytuację epidemiczną w getcie wykorzystał doc. Juliusz Zweibaum do stworzenia tajnego nauczania medycyny w getcie[1.16]. Dr Izrael Milejkowski wyraził zgodę, aby pod przykrywką „Kursu Przysposobienia Sanitarnego do Walki z Epidemiami” mających na celu kształcenie instruktorów sanitarnych, dezynfektorów oraz pomocniczego personelu sanitarnego, kształcić studentów[1.17]. Sam był jednym z wykładowców tajnego nauczania.

W listopadzie 1941 r. dr Milejkowski, w porozumieniu z prezesem Judenratu inż. Adamem Czerniakowem, powołał Komisję Organizacyjną, która miała zająć się przygotowaniem badań nad skutkami głodu dla organizmu ludzkiego. Aleksander Donat wspominał, że chociaż dr Milejkowski był bardzo oddanym lekarzem, niewiele mógł zrobić w warunkach podyktowanych przez Niemców. „(…) pewnego dnia przyszedł roztrzęsiony, ze smutnym wyrazem twarzy, wyglądał jakby się nagle postarzał. Opowiadał mi o przypadku, jaki wydarzył się w jednym z ośrodków dla uchodźców. Pewien ośmiolatek oszalał z głodu, dostał napadu szału, krzyczał, że chce kraść i rabować, chce jeść, chce być Niemcem. Opowiadał nam też, że wiele dzieci umiera z głodu w ośrodkach dla uchodźców”[1.18].

Badania nad skutkami głodu rozpoczęły się w lutym 1942 r. w oddziałach Szpitala na Czystem. Sprawujący nadzór nad postępem prac dr Milejkowski organizował comiesięczne posiedzenia naukowe w swoim mieszkaniu. W czasie zebrań podawano sprawozdania z przebiegu badań i odczytywano wnioski, po czym następowała dyskusja[1.19]]. Wstępne wyniki badań zaprezentowano 6 lipca 1942 r. w obecności prezesa Rady Żydowskiej Adama Czerniakowa, prezesa Abrahama Gepnera i członków Rady Gospodarczej Zakładu Zaopatrywania. Prace trwały do końca sierpnia 1942 roku. Dr Milejkowski wspólnie z dr. Bolesławem Raszkesem opracowywali zagadnienie zmian skórnych w wyniszczeniu głodowym. Niestety wyniki ich badań zaginęły i nie zostały opublikowane w książce pod redakcją Emila Apfelbauma, pt. Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku[1.20].

Czytaj więcej o badaniach nad chorobą głodową w getcie warszawskim

Zachował się jednak wstęp autorstwa dr. Izraela Milejkowskiego, w którym czytamy: „Praca niniejsza nie jest dokończona. W dniu 22 lipca 1942 roku została ona nagle przerwana. Jest to przełomowy dzień w historii getta warszawskiego, dzień rozpoczęcia »wysiedlenia«, czyli mordu masowego. Tak! Wysiedlenie, czyli mord masowy – słowa te stanowią niestety w chwili obecnej dla naszego getta – synonimy. Jest to niebywały w historii czyn, którego potworność w całym swym ogromie i pełni grozy wystąpi przed światem dopiero w przyszłości”[1.21].

W styczniu 1943 r. Niemcy wywieźli większość pozostałych w getcie lekarzy, między innymi dr. Izraela Milejkowskiego[1.22]. Wywiezionych ze szpitala pacjentów, w większości pozbawionych odzieży, przetrzymywano na terenie Umschlagplatzu. Dzień był co prawda słoneczny, ale bardzo mroźny. Helena Szereszewska widziała ich, jak stali tam w samych koszulach, owinięci w kołdry. Wśród nich chorzy na tyfus plamisty, zabrani ze szpitala prosto z łóżek. Oczy ich były mętne, a twarze purpurowe z gorączki. Wśród nich lekarze: dr Syrkin-Binsztejnowa i dr Milejkowski, który spokojnym głosem opowiadał im ostatnie komunikaty wojenne. A oni stali i chłonęli jego słowa[1.23].

 dr hab. n. med Maria Ciesielska

Dorobek naukowy:

  • Milejkowski I., „Jodo Bismuth Chinin” Gessnera w przymiocie, „Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych” 1924, nr 2, ss. 93−98
  • Milejkowski I., O leczeniu przymiotu powikłanego schorzeniem nerek, „Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych” 1925, nr 1, ss. 8−15
  • Milejkowski I., Eozynofilia w chorobach skóry, „Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych” 1926, nr 2, ss. 81−84
  • Sterling W., Milejkowski I., Sadze jako alergen w rumieniu posalwarsanowym, Przyczynek do zagadnienia wstrząsu anafilaktycznego. „Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych” 1929, nr 2, ss. 87−93
  • Milejkowski I., Dr Wacław Sterling (18711928). Ordynator oddziału chorób skóry i wenerycznych. Wspomnienie pośmiertne, „Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych” 1929, nr 2, ss. 81− 84
  • Milejkowski I., Mowa w imieniu asystentów nad grobem Wacława Sterlinga, „Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych” 1929, nr 2, s. 86.
  • Milejkowski I., Społeczne sposoby zwalczania gruźlicy skóry, [w:] Księga Pamiątkowa Pierwszego Krajowego Zjazdu Lekarskiego „Tozu”, Warszawa 1929, ss. 155−156.

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Milejkowska-Gajewska J., Teczka akt osobowych członków Izby Lekarskiej Warszawsko-Białostockiej zdeponowanych w zbiorach Działu Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie;  Gliński J.B., Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów ofiar drugiej wojny światowej, t. 2, Warszawa 1999, ss. 304–305.
  • [1.2] Zabłotniak R., Zrzeszenie Lekarzy Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Słownik Polskich Towarzystw Naukowych, t. 2, cz. 2, Wrocław 1990, s. 366.
  • [1.3] Menuhin N., Non omnis moriar. Doktor Izrael Milejkowski – lekarz i przywódca społeczny [w:] Elity i przedstawiciele społeczności żydowskiej podczas II wojny światowej, Kraków – Katowice – Warszawa 2017, ss. 426–427. Naomi Menuhin jest autorką wydanej w 2022 r. w Izraelu książki, pt. Derech Lelo Moca – Dr Israel Milejkowski, 18871943.
  • [1.4] Menuhin N., Non omnis moriar. Doktor Izrael Milejkowski – lekarz i przywódca społeczny, [w:] Elity i przedstawiciele społeczności żydowskiej podczas II wojny światowej, Kraków – Katowice – Warszawa 2017, ss. 431–433. Szerzej na temat wyjazdu dr Milejkowskiego do Palestyny pisze Naomi Menuhin w Between 'Here' and 'There': The Dual Identity of Dr. Izrael Milejkowski, [w:] Moskalewicz M., Baumann U., Dross F. (red.). Jewish Medicine and Healthcare in Central Eastern Europe. Shared Identities, Entangled Histories. Springer, Cham 2019, ss. 187–198.
  • [1.5] Leociak J., Opieka społeczna, [w:] Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001, s. 292.
  • [1.6] Czerniaków A., Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego, Warszawa 1983, s. 47.
  • [1.7] Engelking B., Rada Żydowska, [w:] Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001, s. 148.
  • [1.8] „Gazeta Żydowska” 1940, nr 24, s. 2.
  • [1.9] Wyodrębnieni spośród tzw. lekarzy „aryjczyków” Żydzi nie mogli praktykować poza murami getta. Patrz Ciesielska M., „Wyodrębnieni” – obojętność czy ciche przyzwolenie środowiska lekarskiego na eliminację Żydów z Izby Lekarskiej Warszawsko-Białostockiej w 1940 r.? [w:] Odpowiedzialność biernych, Oświęcim 2021, ss. 103–120.
  • [1.10] Relacja Mojżesza Mieczysława Tursza (Thursza), Jak kształtował się sanitariat w ghetcie warszawskim, AYV O.3/438, Yad Vashem [online] [[refr:|Ciesielska M., Tyfus – groźny zabójca i cichy sprzymierzeniec, Warszawa 2015, s. 45.
  • [1.11] Relacja Icchoka Chaina (Józefa Gołębiowskiego), Yad Vashem Archives sygn. O.3/2355.
  • [1.12] „Gazeta Żydowska” 1941, nr 60, s. 5.
  • [1.13] Kroszczor H., Szpital dla Dzieci im. Bersohnów i Baumanów (1939−1942). Szpital w czasie wojny, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1970, nr 76, ss. 39−40.
  • [1.14] Szymańska Z., Byłam tylko lekarzem, Warszawa 1979, s. 144.
  • [1.15] Relacja Mojżesza Mieczysława Tursza (Thursza), Jak kształtował się sanitariat w ghetcie warszawskim, AYV O.3/438, Yad Vashem [online] https://documents.yadvashem.org/index.html?language=en&search=global&strSearch=Tursz&GridItemId=3557925 [dostęp: 22.09.2023]; Memoriał Komisji Zdrowia Grupy Narodowościowej Lekarzy Żydowskich w Warszawie w sprawie zagrożenia epidemicznego w getcie warszawskim (28.06.1941 Warszawa), Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. Ring. I/214. Mf. ŻIH – 280.
  • [1.16] Zabłotniak R., Wydział Lekarski w getcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, Warszawa 1970, nr 74, s. 82. Relacja Juliusza Zweibauma, Informacje w sprawie szkolnictwa wyższego w getcie warszawskim, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 301/4108.
  • [1.17] „Gazeta Żydowska” 1941, nr 37, s. 3.
  • [1.18] Menuhin N, Non omnis moriar. Doktor Izrael Milejkowski – lekarz i przywódca społeczny, [w:] Elity i przedstawiciele społeczności żydowskiej podczas II wojny światowej, Kraków – Katowice – Warszawa 2017, s. 435
  • [1.19] Relacja Izraela Rotbalsama, Yad Vashem Archives sygn. AYV O.3/2357 [online] https://collections.yadvashem.org/en/documents/3555941 [dostęp: 10.07.2023
  • [1.20] Apfelbaum E., Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, Warszawa 1946.
  • [1.21] Apfelbaum E., Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, Warszawa 1946, s.7
  • [1.22] Kroszczor H., Szpital dla Dzieci Dzieci im. Bersohnów i Baumanów (1924−1939), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1970, nr 74, s. 45.
  • [1.23] Szereszewska H., Krzyż i mezuza, Warszawa 1993, ss. 210−211.
In order to properly print this page, please use dedicated print button.