Henryk Beck ps. „Nekander”, „Dr Bor” (8.02.1896, Lwów – 23.03.1946, Wrocław) – lekarz ginekolog-położnik, akwarelista, „robinson warszawski”.

Henryk Beck urodził się 8 lutego 1896 r. we Lwowie. Jego rodzicami byli Regina z Mandelbaumów (1866-1938) i profesor Adolf Beck (1863–1942), wybitny naukowiec, jeden z pionierów rozwoju elektrofizjologii i elektroencefalografii (EEG), współorganizator lwowskiego Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza (UJK), a także dwukrotny rektor tej uczelni. Autorytet ojca odegrał szczególną rolę w ukształtowaniu charakteru Henryka, który poza zamiłowaniem do nauki otrzymał także staranne wykształcenie muzyczne i artystyczne. Lubił także sport, grał w piłkę nożną w barwach lwowskiej Pogoni, uwielbiał górskie wspinaczki. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, Henryk Beck odkrył w sobie kolejną pasję – wyścigi samochodowe.

Świadectwo maturalne Beck uzyskał w 1914 r. w chwili wybuchu I wojny światowej. Dzięki pomocy swojego ojca został zatrudniony w Zakładzie Anatomii Patologicznej przy zabezpieczaniu zbiorów. W trudnym wojennym okresie, prof. Adolf Beck usiłował nie tylko ratować uniwersytecki dobytek, ale także prowadzić badania naukowe. Do prowadzenia badań nad przewodzeniem impulsów nerwowych włączył Henryka i jego przyjaciela H. Sawczyńskiego. Obaj pomagali też przy sporządzaniu preparatów histologicznych[1.1].

Gdy tylko lwowski uniwersytet wznowił działalność Henryk rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim. W listopadzie 1918 r. brał udział w obronie Lwowa, a rok później, już jako podchorąży sanitarny, służył w załodze Pociągu Sanitarnego nr 42. We wrześniu został zwolniony z dalszej służby wojskowej w celu kontynuowania studiów. Za swoje zaangażowanie i postawę został odznaczony Odznaką Honorową „Orlęta” przyznawaną w okresie II Rzeczypospolitej uczestnikom walk w obronie Lwowa i Kresów Wschodnich podczas wojny polsko-ukraińskiej, a także Krzyżem Walecznych i Medalem Niepodległości. 

1919-beck-dyplom-obrona-lwowa-gbl.jpg

Odznaka honorowa "Orlęta" nadana 19 marca 1919 r. Henrykowi Beckowi za udział w obronie Lwowa przez dowódcę armii "Wschód"

W 1920 r. dr Beck ukończył studia i przyjął wyznanie katolickie. Pod wpływem przyjaciela ojca i swojego ojca chrzestnego, prof. Adama Czyżewicza, Henryk wybrał ginekologię na swoją specjalizację. W maju 1921 r. został asystentem w Klinice Położnictwa i Chorób Kobiecych Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie szkolił studentów medycyny w zakresie operacji położniczych. W lutym 1927 r. uzyskał habilitację, a rok później został adiunktem. W latach 1928–1929 redagował miesięcznik „Ginekologia Polska”. W 1931 r. został kierownikiem oddziału ginekologii w Instytucie Radowym im. Marii Skłodowskiej-Curie. Był również wykładowcą położnictwa w Szkole Pielęgniarskiej Polskiego Czerwonego Krzyża oraz w Warszawskiej Szkole Pielęgniarstwa. Publikował prace naukowe oraz opracował rozdział dotyczący położnictwa w podręczniku p.t. „Położnictwo i choroby kobiece”, zorganizował pierwsze w Warszawie 3-miesięczne kursy dla lekarzy praktycznych z zakresu położnictwa i ginekologii.

Zabierał głos w sprawach prawnych dotyczących warunków przerywania ciąży. Jakkolwiek „poronienie sztuczne ze wskazań socjalnych” karane było w latach dwudziestych pozbawieniem wolności to „wykonane ze wskazań lekarskich dla ocalenia zagrożonego życia” mogło być zdaniem ówczesnych lekarzy „do pewnego stopnia nakazane, ile że zaniechanie jego dokonania mogłoby być oceniane jako karygodny błąd lekarski i zaniedbanie”. Takie podejście dawało zdaniem dr Becka „szerszą wolność silniejsze uznanie dla wiedzy i działalności lekarskiej”[1.2]

W 1935 r. objął stanowisko kierownika Oddziału Ginekologicznego w Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie tym samym rozpoczynając nauczanie na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. Stał się jednym z bardziej znanych i wziętych ginekologów. Gdy podczas pobytu w Polsce, w Krynicy, w 1937 r. zachorowała holenderska następczyni tronu Juliana – wezwano do niej doktora Becka[1.3].

henryk-beck-oszczepniczka-glowna-biblioteka-lekarska.jpg

Gwasz autorstwa doktora Henryka Becka pt. ''Oszczepniczka'' (1937).

W kwietniu 1937 r. Beck przeprowadził pierwszą w Polsce operację korekty płci. Pacjentką była interseksualna sportsmenka Zofia Smętek. Zdawano sobie już wówczas sprawę z faktu, że określenie płci noworodka na podstawie zewnętrznych cech płciowych wieść może do pomyłek. W okresie międzywojennym nie dysponowano metodami diagnostycznymi, które pomagałyby jednoznacznie rozstrzygnąć kwestię płci gonadalnej i – jak pisał dr Z. Albert – zwłaszcza za życia takiej osoby, było to bardzo trudne, a często niemożliwe[1.4],[1.5].

Po przejściu trzech operacji polegających najprawdopodobniej na korekcie zewnętrznych narządów płciowych, 30 września 1937 r., Zofia Smętek uzyskała dokumenty na nazwisko Witold Smentek. W życiorysie dołączonym do uniwersyteckich akt Witold pisał następująco:

„Znaczna część mojego życia przebiegała pod znakiem niezawinionej tragedii osobistej, związanej z wrodzoną wadą organiczną, z którą przyszedłem na świat (obojnactwo), a którą usunęła dopiero operacja przeprowadzona w 1937 roku. […] Zmiany organiczne, które nastąpiły w okresie dojrzałości, pozwoliły na przeprowadzenie wspomnianej operacji i załatwienie formalności związanych ze zmianą płci i przybranie imienia Witold”[1.6].

Okres okupacji

Na dwa lata przed wybuchem II wojny światowej, 27 grudnia 1937 r. dr Beck poślubił młodszą o 15 lat Jadwigą z Trepków, lekarkę także specjalizującą się w ginekologii. Ich szczęście nie potrwało długo. We wrześniu 1939 r. dr Beck został zmobilizowany w stopniu kapitana rezerwy i brał udział w obronie Warszawy, pełniąc funkcję szefa oddziału chirurgicznego w jednym ze stołecznych szpitali. Następnie został przeniesiony do twierdzy Brześć nad Bugiem. Po napaści Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 r., wraz z żoną przedostał się do Lwowa.

9 grudnia 1939 r. dr Beck, wraz z innymi polskimi oficerami, został aresztowany przez NKWD; spędził w więzieniu 5 miesięcy. Od wywózki w głąb ZSRS wyratowała go żona. W lipcu 1940 r. został zatrudniony w II Szpitalu Lwowskim jako kierownik Oddziału Ginekologiczno-Położniczego. Względnie spokojny czas trwał jednak krótko, bo zaledwie do czerwca 1941 roku.

Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemców lekarze Żydzi zostali zwolnieni ze swoich stanowisk. Pod koniec 1941 r. Niemcy utworzyli getto, do którego przesiedlono Żydów. W marcu 1942 r. rozpoczęli pierwsze wywózki Żydów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. Przez cały ten czas dr Beck ukrywał się. W sierpniu 1942 r. spotkała go tragedia osobista – blisko osiemdziesięcioletniemu ojcu podał na jego prośbę cyjanek potasu. Po tym zdarzeniu Beckowie wyjechali do Warszawy i ukrywali się po tzw. stronie aryjskiej, kolejno aż w czterech mieszkaniach u rodziny i przyjaciół, m.in. siostry Jadwigi Zakrzewskiej, Marii i Stefana Maggenheimów. Pomimo posiadania dokumentów na nazwisko Remigiusz Franciszek Gronczewski, do zmiany miejsca ukrywania się zmuszały dr. Becka powtarzające się groźby donosu na gestapo. Pełen energii człowiek, jakim był został zmuszony do całkowitej izolacji. Mimo to starał się wypełnić czas malując, czytając, a dzięki zaangażowanej w działalność konspiracyjną żonie, ilustrował także instrukcje minerskie dla żołnierek zgrupowania „Dysk” (Dywersja i sabotaż kobiet).

W powstaniu warszawskim i po jego upadku

W chwili wybuchu powstania warszawskiego, dr Beck ukrywał się w mieszkaniu przy ul. Pańskiej. Pod ps. Nekander, został członkiem oddziału „Bakcyl”, Sanitariatu Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej - IV zgrupowania "Gurt"). Został kierownikiem szpitala powstańczego na rogu ulic Chmielnej i Marszałkowskiej, w którym także pracowała jego żona. Inne źródła podają także szpitale i punkty opatrunkowe przy ul. Siennej 59; ul. Twardej 15; ul. Złotej 22 i 58 (tu konsultował ciężkie przypadki).

Po upadku powstania Beckowie nie od razu zdecydowali się pozostać w Warszawie. Prawdopodobnie decyzję podjęli w związku z załamaniem nerwowym Henryka. W zaimprowizowanej kryjówce w piwnicach zrujnowanych kamienic w rejonie między ulicami Śliską 7 a Sienną 22 (niektóre źródła podają dokładnie adres Sienna 20/22) zamieszkało ok. 40 osób. Trzon grupy stanowili w dużej mierze Żydzi. Do grupy tej dołączył ukrywający Becków po tzw. stronie aryjskiej płk Władysław Kowalski (Sprawiedliwy wśród Narodów Świata).

Aby uniknąć kłótni, którym sprzyjały niezwykle trudne warunki bytowe, głód, strach i bezczynność, dr Beck zaproponował, by przekopać przejścia do następnych piwnic i powiększyć nie tylko przestrzeń życiową, ale także utworzyć starannie zamaskowane wyjścia zapasowe. Odgruzowano także okienka piwniczne służące do wentylacji i dokopano się do wody.

W połowie listopada 1944 r. kilka osób opuściło bunkier po raz pierwszy w poszukiwaniu żywności. Szczęśliwie Niemcy nie patrolowali terenu po zmroku. Nocne wyprawy musiano jednak ograniczyć z uwagi na grudniowe opady śniegu. Ślady mogły naprowadzić patrole na miejsce kryjówki. Być może w tym czasie, dr Beck udzielał pomocy innym „robinsonom” ponieważ przyjął pseudonim „Dr Bor”. Kryjówkę Beckowie opuścili dopiero 19 stycznia 1945 roku[1.7]

Okres powojenny

Po przejściu frontu dr Beck rozpoczął pracę jako ordynator oddziału ginekologiczno-położniczego Szpitala Miejskiego przy ul. Kowelskiej na warszawskiej Pradze. Mieszkał wówczas z żoną w budynku szpitalnym. W sierpniu 1945 r.  Wydział Lekarski tworzącego się Uniwersytetu we Wrocławiu złożył mu propozycję objęcia Katedry Ginekologii i Położnictwa. Jako pierwsza do Wrocławia wyjechała dr Beckowa, która nadzorowała przygotowania Kliniki i remont domu, w którym mieli zamieszkać. Dr Beck przeniósł się tam w lutym następnego roku.

Dr Henryk Beck zmarł na zawał serca 23 marca 1946 r. we Wrocławiu wspinając się po schodach do schorowanej znajomej. Podobno za życia często powtarzał starą lekarską przestrogę, że lekarzy najczęściej zabijają schody... Gdy po kilku godzinach wiadomość o jego śmierci dotarła do żony Jadwigi, postanowiła dotrzymać złożonej mężowi obietnicy, że odejdą razem, i kryjąc się w ruinach miasta, zażyła truciznę[1.8]. 

"Śmierć prof. Becka i jego małżonki wstrząsnęła wrocławskim środowiskiem naukowym. Nabożeństwo żałobne odbyło się 30 marca w kaplicy klinicznej przy ul. Tytusa Chałubińskiego, po czym kondukt żałobny odprowadził zmarłych na cmentarz św. Wawrzyńca przy ul. Bujwida we Wrocławiu, gdzie spoczęli we wspólnej mogile na polu nr 6".[1.9]].

Dziś grobem Becków opiekuje się m.in. Uniwersytecki komitet ds. opieki nad grobami osób zasłużonych dla Uniwersytetu Wrocławskiego, który wraz z Kolegium Rektorów Uczelni Wrocławia i Opola uchronił w 2014 r. grób przed likwidacją.

Działalność artystyczna

Oprócz pracy lekarskiej dr Beck przez całe życie malował akwarele. Tworzył swoje prace na papierze, bibule, kolorowym kartonie, drukach recepturowych i stronach książek. Liczne, często satyryczne obrazy przedstawiają widoki miast, przyrodę, życie osobiste, podróże, znajomych lekarzy, narzędzia medyczne i pacjentki. W czasie wojny uwiecznił każdy jej etap widziany z perspektywy losów żydowskiego lekarza. Najbardziej przejmujący cykl „Bunkier”, powstał w czasie ukrywania się w ruinach Warszawy.

W 1964 r. siostra dr Becka, Jadwiga Zakrzewska, podzieliła jego prace pomiędzy Główną Bibliotekę Lekarską w Warszawie (1653 prace) i Żydowski Instytut Historyczny (prace powstałe w ostatnim okresie II wojny światowej). Część z nich zawarta została w wydanej w 1982 r. książce Janiny Jaworskiej Henryka Becka „Bunkier 1944 roku”. Prace dr. Becka prezentowane były także podczas wystaw zorganizowanych m.in. we Wrocławiu (1994), Lwowie (2013), Warszawie (2013). W 2016 r. Główna Biblioteka Lekarska wydała album zawierający ok. 1700 rysunków i akwarel pt. Henryk Beck – świat widziany oczami lekarza oraz Archiwalia rodzinne Henryka Becka w zbiorach Głównej Biblioteki Lekarskiej.

dr hab. n. hum. dr n. med Maria Ciesielska

Czytaj więcej: 

• „Modo Beck”. O lekarzu i artyście, Henryku Becku

Dorobek naukowy:

• Beck H., Gromadzki H., Przeciętna krzywa ciepłoty i tętna w połogu, „Ginekologia Polska” 1923, t. 2, nr 1, s. 10-21.
• Beck H., Kilka uwag w sprawie ułożenia serca w końcowym okresie ciąży, „Ginekologia Polska” 1923, t. 2, nr 3-4, ss. 191-196.
• Beck H., O obrzęku ciężarnych, „Ginekologia Polska” 1923, t. 2, nr 7-8, ss. 408-425.
• Beck H., Esthiomene (ulcus vulvae chronicum simplex), „Ginekologia Polska” 1924, t. 4, nr 10-12, ss. 257-273.
• Beck H., Zaszywanie pęknięć krocza po porodzie w znieczuleniu miejscowym, „Polska Gazeta Lekarska” 1924, R. 3, nr 2, ss. 18-19.
• Beck H., Przypadek rzucawki w późnym połogu, „Polska Gazeta Lekarska” 1924, R. 3, nr 51, ss. 807-808.
• Beck H., Znieczulenie krzyżowolędźwiowe, „Ginekologia Polska” 1925, t. 4, nr 1-3, ss. 76-84.
• Beck H., Przypadek maceracji skóry żywego płodu, „Ginekologia Polska” 1925, t. 4, nr 4-6, ss. 224-226.
• Beck H., Próby uodpornienia przeciw zakażeniu połogowemu, „Ginekologia Polska” 1925, t. 4, nr 7-9, ss. 552-564.
• Beck H., Przypadek wytrzewienia płodu w połączeniu z brakiem pępowiny. „Ginekologia Polska” 1926, t. 5, nr 7-9, ss. 563-568.
• Beck H., Oddziaływanie krwi (pH) w rzucawce porodowej, „Ginekologia Polska” 1927, t. 6, nr 7-9, ss. 1079-1085.
• Beck H., Wskazania położnicze do przerwania ciąży, „Ginekologia Polska” 1927, t. 6, nr 10-12, ss. 126-130.
• Beck H., Leczenie rzucawki porodowej, „Praktyka Lekarska” 1927, R. 1, ss. 99-102.
• Beck H., Wskazania położnicze do przerwania ciąży, [w:] Przerwanie ciąży z punktu widzenia lekarskiego, prawnego, społecznego i eugenicznego. Warszawa 1928.
• Beck H., Stanowisko położnika i ginekologa wobec obowiązujących ustaw, „Nowiny Lekarskie” 1928, R. 40, nr 13, ss. 463-469.
• Beck H., Dobijowa Z., Zmiany cyklu rui u myszek białych naświetlanych promieniami Roentgena, „Ginekologia Polska” 1929, T. 8, nr 10-12, ss. 873-874.
• Beck H., Rosnera studium nad konstytucją narządów płciowych kobiecych, „Ginekologia Polska” 1930, t. 9, nr 1-3, ss. 74-82.
• Beck H., Cięcie cesarskie w przypadkach zakażonych, „Ginekologia Polska” 1930, t. 9, nr 4-6, ss. 321-332.
• Beck H., Jaroszewski M., Kleszcze położnicze na podstawie doświadczeń Kliniki Warszawskiej, „Nowiny Lekarskie” 1930, R. 42, nr 1, ss. 2-5.
• Beck H., Truszkowski R., Enzymy purynolityczne płodów ludzkich, „Medycyna Doświadczalna i Społeczna” 1930, t. 11, ss. 36-44.
• Beck H., Śp. prof. dr Stanisław Bylicki. Wspomnienie pośmiertne, „Polska Gazeta Lekarska” 1931, R. 9, nr 14, ss. 261–262.
• Beck, Dobijowa Z., Naświetlanie mysich jajników i zmiany hormonalne oraz anatomiczne wywołane w nich promieniami Roentgena, „Medycyna” 1931, R. 5, nr 24, ss. 840-842.
• Beck H., W sprawie przyszywania macicy do powłok brzusznych, „Polska Gazeta Lekarska” 1932, R. 11, nr 51, ss. 935-936.
• Beck H., Położnictwo [w:] Położnictwo i choroby kobiece, Warszawa 1933.
• Beck H., Powikłania położnicze w przypadkach podwójnej wady rozwojowej macicy, „Ginekologia Polska” 1934, t. 13, nr 1-3, ss. 57-67.
• Beck H., Uwagi o okresie przekwitania kobiecego, „Medycyna” 1934, R. 8, nr 11, ss. 355-359.
• Beck H., Przypadek pomyślnie leczonego krwawienia zastępczego, „Polska Gazeta Lekarska” 1934, R. 13, nr 18, ss. 334-335.
• Beck H., O podskórnym pęknięciu wątroby podczas ciąży, „Ginekologia Polska” 1935, t. 14, nr 4-6, ss. 309-315.
• Beck H., Wyniki operacji i przyszycia własnym sposobem macicy do powłok brzucha, „Ginekologia Polska” 1935, t. 14, nr 7-9, ss. 587-598.
• Beck H., O czynności jajników po operacyjnym usunięciu macicy, [w:] Pamiętnik VI Zjazdu Lekarzy w Krynicy, Krynica 1937, ss. 215-219.
• Beck H., O wszczepianiu śluzówki trzonu macicy do kikuta szyjki w przypadkach nadpochwowego odcięcia macicy, „Ginekologia Polska” 1938, t. 17, nr 5-6, ss. 497.
• Beck H., O przeszczepianiu śluzówki trzonu macicy w przypadkach częściowego i doszczętnego usunięcia macicy, „Ginekologia Polska” 1939, t. 18, nr 1-2, ss. 8-14.

Bibliografia:

•  Albert Z., W sprawie ustalania płci obojnaka, „Polska Gazeta Lekarska”1937, R. 16, nr 22, s. 411
• Archiwalia rodzinne Henryka Becka w zbiorach Głównej Biblioteki Lekarskiej, red. Giermaziak W., wyd. Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki, Warszawa 2016.
• Archiwalia rodzinne Henryka Becka, Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki, Zbiory Specjalne i Muzealne Sygn. I-274.
• Batorski P., 110 dni w bunkrze. Rysunki Henryka Becka, [online] https://www.jhi.pl/artykuly/110-dni-w-bunkrze-rysunki-henryka-becka,2862 [dostęp: 2024-02-02].
• Beck H., Stanowisko położnika i ginekologa wobec obowiązujących ustaw, „Nowiny Lekarskie” 1928, R. 40, nr 13, ss. 463-469.
• Borzymińska Z., Beck Henryk, [w:] Słownik Judaistyczny [online] https://delet.jhi.pl/pl/psj?articleId=14374 [dostęp: 2024-02-02].
• Gawkowski R., Na tropach Smętka i Smentka (1910-1983), „Uniwersytet Warszawski2021, nr 1(98), ss. 42-45.
• Giermaziak W., Bójko A., Henryk Beck – świat widziany oczami lekarza – premiera albumu oraz otwarcie wystawy akwarel „Kroniki obrazkowe”, Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej 2016, R.49, nr 367, ss. 16-30.
• Jasińska K., Na ratunek pamięci prof. Becka [online] https://web.archive.org/web/20170202070628/http://uni.wroc.pl/wiadomo%C5%9Bci/pami%C4%99%C4%87/na-ratunek-pami%C4%99ci-prof-becka, [dostęp: 2024-02-02].
• Jaworska J., Henryka Becka „Bunkier 1944 roku, Wrocław 1982.
• Jędrzejewska H., Lekarze Powstania Warszawskiego 1 VII – 2 X 1944, wyd. Towarzystwa Lekarskie Warszawskie oraz Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2003
• Pietrzak K., Grzybowski A., Kaczmarczyk J., Adolf Beck (1863–1942) – A Pioneer of Electroencephalography, “European Neurology” 2014; ss. 71:32–34
• Rysunki Henryka Becka - Bunkier 1944 roku, [online] https://delet.jhi.pl/pl/users-collections/doc-list/52 [dostęp: 2024-02-02].
• Studniarek M., Ludzie ukrywający się w gruzach Warszawy po upadku powstania w 1944 roku, Warszawa 2022.
• Śmiechowska T., Henryk Beck. Twórcze spotkanie sztuki i medycyny, [online] https://www.jhi.pl/artykuly/henryk-beck-tworcze-spotkanie-sztuki-i-medycyny,2687 [dostęp: 2024-02-02].
• Zayachkivska O., Przepis na Życie Henryka Becka [online] https://www.ji.lviv.ua/n85texts/Recept_zhyttya_pol.htm [dostęp 2024-02-02]