Lichtenbaum-Lasecka Alicja (Lila), pseudonim „Lila Lasecka”, „Maria”, „Staszka”, nazwisko okupacyjne Maria Zielińska – (02.02.1895, Warszawa – 05.08.1944, Warszawa) – działaczka patriotyczna i niepodległościowa, członkini Polskiej Organizacji Wojskowej, urzędniczka m.in. Ministerstwa Spraw Wojskowych, pracownica Biura Informacji i Propagandy KG ZWZ-AK, łączniczka Dywersji i Sabotażu Kobiet Kierownictwa Dywersji KG AK, łączniczka KON (Konwent Organizacji Niepodległościowych).

Alicja Lichtenbaum przyszła na świat 2 lutego 1895 r. w Warszawie w zamożnej, inteligenckiej rodzinie żydowskiej. Jej ojcem był ekonomista Lejb Lichtenbaum, a matką Chana z domu Ejzenman[1.1]. Została zarejestrowana przez urzędnika jako Lila Lichtenbaum[1.2]. Jej rodzice mieszkali wtedy przy ul. Marszałkowskiej.

Ukończyła pensję żeńską Tołwińskiej w Warszawie, następnie uczęszczała na kursy pedagogiczne Jana Miłkowskiego i wykłady Wolnej Wszechnicy Polskiej. W okresie edukacji weszła w środowisko inteligencji oddanej nielegalnej działalności niepodległościowej. W 1913 r. wyjechała do Monachium, gdzie ukończyła Szkołę Handlową i uczęszczała na wydział humanistyczny uniwersytetu. Po wybuchu I wojny światowej wyjechała do Szwajcarii.

Studiowała historię na uniwersytecie w Zurychu, pracowała w Towarzystwie Bratniej Pomocy oraz Samopomocy Polskiej w Zurychu. W latach 1915–1916 studiowała historię w Paryżu. „Wyjazd na studia zagraniczne nie był spowodowany tylko pragnieniem zdobycia wiedzy. Uważano, że podróże po Europie przyczyniają się do uzyskania większej ogłady towarzyskiej i oczywiście poszerzają horyzonty myślowe. Młodzież wędrowała po miastach akademickich, spędzając jeden, dwa semestry na uniwersytecie i zazwyczaj przenosiła się na inną akademię, pogłębiając wiedzę w wybranym kierunku, lub zapisując się na inny fakultet. Pobyt taki kończył się zaliczeniem wykładów lub zdaniem kilku egzaminów”[1.3]]. 

W lutym 1916 r. opuściła Francję, aby drugiej połowie 1916 r. powrócić przez Szwajcarię na ziemie polskie. Od września 1916 r. należała do Polskiej Organizacji Wojskowej oraz do Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego „B”, zajmującą się pomocą dla oddziałów legionowych, poprzez zbiórki pieniężne oraz zakupy dla nich wyposażenia i umundurowania. Liga KPPW „B” współdziałała z Polską Organizacją Wojskową, oddelegowując członkinie do wspólnych sekcji: sanitarnej i poczty polowej. Alicja Lichtenbaum została przydzielona jako sekretarka do Komendy Okręgu Warszawa-Praga I POW, następnie pełniła do grudnia 1917 r. tę samą funkcję w Komendzie Placu w Warszawie. Ukończyła czteromiesięczny kurs sanitarny w Kole Pomocy POW, odbyła praktyki w szpitalu; jednak ostatecznie przydzielono ją do kolportażu, w którym działała do listopada 1918 roku. W chwili rozbrojenia Niemców pracowała w Komendzie Garnizonowej w Warszawie. W POW używała pseudonimu „Lila Lasecka”.

W latach 1916–1918 zajmowała się również społecznie pracą oświatową, udzielała lekcji w jednym z warszawskich zakładów dobroczynnych. Jak wspomniała w życiorysie, znajdującym się w archiwum CAW, nie była zmuszona pracować zarobkowo, co pozwala przypuszczać, że jej rodzina była pozostała zamożna pomimo trwającej wojny.

Została ochrzczona 21 kwietnia 1918 r. w parafii św. Krzyża w Warszawie. Jej rodzicami chrzestnymi byli właściciel drogerii Edward Piotrowski oraz Eugenia Piotrowska. W akcie chrztu wspomniano, że mieszkała wtedy przy ul. Świętokrzyskiej[1.4].

Należała do pokolenia kobiet, które same wywalczyły sobie pełne prawa polityczne, biorąc czynny udział w walce o niepodległość. 6 sierpnia 1919 r. otrzymała pierwsze odznaczenie za zasługi – Krzyż POW.

Podjęła pracę jako urzędniczka w Dowództwie Okręgu Generalnego I Warszawa. W maju 1920 r. została wysłana jako kurierka do sztabu 3. Armii w Kijowie, a w październiku do Lidy, gdzie przydzielono ją do sztabu 2. Armii. „Przez cały czas była zawsze bardzo ideową i sumienną pracownicą”[1.5] – napisano o niej później we wniosku odznaczeniowym medalu Krzyża Niepodległości.

Od listopada 1920 r. pracowała jako urzędniczka (asesor) w Dowództwie Okręgu Generalnego I w Warszawie m.in. w Komendzie Garnizonu, a później w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Należała do Ligi Mocarstwowego Rozwoju Polski i do Związku Peowiaków. W latach 20. XX w. używała nazwiska Lichtenbaum-Lasecka, choć nigdy nie wyszła za mąż. Mieszkała przy ul. Skolimowskiej 6. W 1931 r. otrzymała Medal Niepodległości.

Podczas okupacji niemieckiej mieszkała w Warszawie przy ul. Wilczej 43 m. 11. Od jesieni 1939 r. należała do Służby Zwycięstwu Polski, a później ZWZ-AK. Kierowała pierwszym zespołem kolportażu, tzw. Dromaderek, a od 1940 r. punktem rozdzielczym prasy działającym w ramach Wydziału Kolportażu Biura Informacji i Propagandy KG ZWZ-AK.

Od drugiej połowy 1941 r. należała do grupy skupionej wokół piłsudczykowskiego pisma „Myśl Państwowa”, a od października 1942 r. – do Konwentu Organizacji Niepodległościowych. Posługiwała się pseudonimem „Maria”. Pełniła obowiązki kolporterki i łączniczki.

„W głównym lokalu konspiracyjnym »Myśli Państwowej« a później Konwentu, spotkał ją wiosną Bronisław Jastrzębski, komendant Bojowej Organizacji „Wschód”, który wspominał po latach [że przyszła] zabiedzona, wątła łączniczka Maria. Opowiedziała z przejęciem, że wpadła na Dworcu Głównym, gdy wyłapywano wychodzących z podmiejskiego pociągu handlarzy. Ale szczęśliwie udało się jej uniknąć aresztowania. Gdy w czasie rewizji granatowy przodownik policji doszukał się paczki z prasą podziemną, wszystko starannie włożył do torby i tylnym wejściem wyprowadził ją z komisariatu, ucałowawszy z szacunkiem jej rękę”[1.6].

W kwietniu 1942 r. odeszła z kolportażu Armii Krajowej. W Biurze Informacji i Propagandy pracowała jedynie przy rozdzielaniu prasy. Jednocześnie została łączniczką Dywersji i Sabotażu Kobiet („Dysk”) w Związku Odwetu KG AK. Był to kobiecy oddział dywersyjno-sabotażowy pod dowództwem „Leny” (por. Wandy Gertz), zdominowany przez byłe członkinie POW, wówczas kobiety w średnim wieku. „W oddziale »Leny« – a może w powiązaniu z nią samą – działały przez cały okres konspiracji tzw. »Starsze Panie«, osoby starsze od większości członkiń sekcji minerskich. Były to kobiety o nieustalonych funkcjach. Do grupy tej należały: Lasecka »Lilka«, Maria Dulińska »Staszka«, Alicja Krasińska »Kapelan«, Dubicka »Wilnianka«. Podlegały one »Lenie« bądź bezpośrednio, bądź za pośrednictwem »Sławy«, czy to jako zespół, czy może nawet każda osobno. W czasie mobilizacji powstańczej zjawiły się w miejscu koncentracji oddziału i przez cały czas przebywały razem z dowództwem.”[1.7]  

„Lilka” utrzymywała kontakt z Bronisławą Hesing ps. „Siostra 1” i Wandą Snigerową ps. „Siostra 2”, które prowadziły skrzynkę kontaktową w Izbie Lekarskiej przy ulicy Koszykowej 37[1.8]. Na potrzeby działalności konspiracyjnej udostępniła swoje mieszkanie kierownictwu Wydziału V BIP KG ZWZ-AK.

mur-pamieci-alicja-lichtenbaum_muzeum-powstania-_fotaarcimowicz.jpg

Mur Pamięci przy Muzeum Powstania Warszawskiego. Nazwisko Alicji Lichtenbaum "Lilki" (7 od góry)
Fot. Alicja Arcimowicz-Piłatowicz 

W czasie powstania warszawskiego była łączniczką szefa Wydziału V BIP KG ZWZ-AK. Od 1 sierpnia 1944 r. przenosiła prasę powstańczą ze Śródmieścia na Powiśle. Poległa 5 sierpnia 1944 r. u zbiegu ulic Nowy Świat i Pierackiego (obecnie ul. Foksal), gdy niosła prasę na ul. Oboźną. Zginęła przebiegając przez jezdnię Nowego Światu. Trafiona z karabinu maszynowego, usiłowała przeczołgać się na drugą stronę ulicy, popychając przed sobą dużą paczkę z prasą. Dobiły ją strzały od strony Krakowskiego Przedmieścia. Została pochowana w bezimiennej mogile w jednym z ogródków przy ul. Pierackiego.

Jej nazwisko widnieje na Murze Pamięci na terenie Muzeum Powstania Warszawskiego.

Alicja Arcimowicz-Piłatowicz

Bibliografia 

• Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznania mojżeszowego w Warszawie, j.21,24;
• Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej św. Krzyża w Warszawie;
• Archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego, Ankieta uczestnika Powstania Warszawskiego wypełniona przez członkinię DiSK-u Jadwigę Podrygałło;
• Teczka osobowa Alicji Lichtenbaum, Centralne Archiwum Wojskowe, sygn. MN 10.XII.1931;
• Gałęzowski M., Alicja Lichtenbaum-Lasecka [w:] Sylwetki kobiet-żołnierzy (t.II), Toruń, 2006, ss. 237-238;
• Gałęzowski M., Żydzi walczący o Polskę, Kraków 2021;
• Gawin M., Spór o równouprawnienie kobiet (1864-1919), Warszawa 2005;
• Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej, Warszawa 1988;
• Strzembosz T., Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944, Warszawa, 1983.

Biogram powstał w ramach projektu „Polskie Żydówki dla Niepodległej”, realizowanego z grantu Fundacji Totalizatora Sportowego.