Gross-Zielińska Magdalena (18.01.1891, Warszawa – 17 06.1948, Warszawa) – rzeźbiarka.
Urodziła się w Warszawie jako córka Norberta i Róży z Okrętów. Jej dziadek Rudolf Okręt był cenionym wydawcą, a wuj Stanisław Aleksander Kempner wolnomyślicielem, publicystą propagującym asymilację ludności żydowskiej.
Magdalena ukończyła postępowe, społecznikowskie gimnazjum Zofii Kurmanowej. Namówiona przez Henryka Kunę, który wysoko ocenił jej prace z gliny, rozpoczęła studia pod kierunkiem Tadeusza Breyera i Henryka Kuny w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Przez dwa lata kontynuowała studia we Florencji u rzeźbiarza i malarza Philadelpho Simiego.
Wystawiała po raz pierwszy jako 22-latka, w salonie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, prezentując trzy studia portretowe z brązu, z których jedno wyróżniono reprodukcją w katalogu wystawy. Brała udział w kolejnych wystawach w Zachęcie w 1915, 1919 i 1921–1922 r., prezentując rzeźby portretowe. W 1926 r. miała wystawę indywidualną, na której przedstawiono m.in. akty, portrety, sceny rodzajowe, wyrób rzemieślniczy. Rok później otrzymała wyróżnienie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych za głowę z brązu Fryderyka Jarosyego. Jej wczesne prace zaginęły w czasie wojny, znamy je z fotografii w katalogach.
Około 1930 r. odczuwała wypalenie zawodowe, miała wrażenie, że się nie rozwija. Wizyta w nowopowstałym ogrodzie zoologicznym w Warszawie okazała się punktem zwrotnym w jej karierze. Zafascynowały ją formy, a zwłaszcza sposób poruszania się zwierząt. Zaprzyjaźniła się z Janem Żabińskim, dyrektorem ZOO i jego żoną Antoniną. Oboje interesowali się, obok zoologii, także sztuką, chętnie zapraszając artystów do współpracy. Gross robiła modele w glinie, następnie gipsowe formy i odlewy z brązu, na koniec polerowane i patynowane. W latach 1930–1939 powstało kilkanaście posążków zwierząt z warszawskiego ZOO, zwłaszcza ptaków, zarówno polskich, jak i egzotycznych, m.in. Gęś japońska, Flaming, Kozioł, Marabut, Żubr, Bąk, czy Słoniczka Tuzinka (urodzona w niewoli jako 12. słoń na świecie, ulubienica warszawiaków).
Czytaj więcej: Dom pod Zwariowaną Gwiazdą. Historia Jana i Antoniny Żabińskich | Polscy Sprawiedliwi
Wycinek z książki lub prasy z fotografią prezentującą rzeźbę Magdaleny Gross "Marabut".
Pod zdjęciem podpis: "M.GROSS - Marabut (brąz, repr. w albumie "Magdalena Gross", "Sztuka" 1957),
Wycinek z kolekcji Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
Rzeźbiarka miała bardzo dobry kontakt ze swoimi modelami. Jej prace zachwycały krytyków syntetyczną, stylizowaną formą, a zarazem realizmem i wyczuciem charakteru portretowanych zwierząt. Za Żubra otrzymała w 1937 r. złoty medal na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Paryżu. Wystawiała regularnie w Instytucie Propagandy Sztuki i Zachęcie. Na przełomie 1938 i 1939 r. odbyła się jej wystawa w Londynie, wystąpiła wówczas, prezentując swoje rzeźby, w programie telewizyjnym BBC. Zdarzało jej się także rzeźbić portrety, z których najbardziej cenionym był wizerunek Franciszka Fiszera z patynowanego gipsu (1933). Stworzyła też rzeźbę przedstawiającą prawnika i dziennikarza Leona Okręta.
W chwili wybuchu II wojny światowej miała 48 lat. Po utworzeniu getta w październiku 1940 r. postanowiła zostać po tzw. stronie aryjskiej, przez krótki czas posługując się nazwiskiem Gościmska. Zamieszkała na terenie zrujnowanego ogrodu zoologicznego, w willi „Pod Zwariowaną Gwiazdą” Antoniny i Jana Żabińskich, którzy udzielali schronienia wielu osobom. Magdalenę, zachowującą w najtrudniejszych chwilach pogodę ducha, nazywali „Szpakiem”. Gdy pojawiło się ryzyko ujawnienia jej miejsca pobytu, współpracowniczka Żegoty Janina Bucholtzowa-Bukolska znalazła jej nową kryjówkę, na Saskiej Kępie, u rodziny Rendznerów, z którą Magdalena się zaprzyjaźniła. Przez cały okres wojenny artystka tworzyła, między innymi odwdzięczając się pomagającym jej osobom; tak powstał wizerunek małego Rysia Żabińskiego, Jadwigi Rendznerowej i koreańskiego doktora T. Tonchu-Ru.
Czytaj więcej: Historia ukrywania rzeźbiarki Magdaleny Gross u rodziny Rendznerów | Polscy Sprawiedliwi
Spotkała dawnego przyjaciela, Maurycego Fraenkla, prawnika, ukrywającego się jako Paweł Zieliński, po próbie samobójczej pod wpływem utraty krewnych w getcie. W 1944 r., po wkroczeniu wojsk radzieckich i polskich na Pragę, Magdalena Gross i Paweł Zieliński pobrali się i przedostali do Lublina. Tam w kawiarni „Paleta” artystka spotkała Stanisławę Zakrzewską i Jana Sztaudyngera, którzy namówili ją do wykonania kukiełek do przedstawień pierwszego funkcjonującego po wojnie teatru lalek BI-BA-BO – Cwaniak, Smutne losy świni-folksdojczyni i But-samochód.
W marcu 1945 r. powróciła wraz z mężem do Warszawy, marzyła o stworzeniu serii posągów animalistycznych. W zniszczonym ZOO nie było jednak innych zwierząt niż gospodarskie, wykonała zatem wizerunki kaczora, koguta i dwóch zajączków. Otrzymała zlecenie wyrzeźbienia głowy Stefana Jaracza, ale nie doszło ono do skutku ze względu na śmierć modela.
Chorowała na serce. Zmarła w 57 roku życia, w dniu 17 czerwca 1948 r., ukończywszy chwilę wcześniej Zajączka II. Kaczorek i Kogut są eksponowane na terenie warszawskiego ZOO, a w piwnicach willi Żabińskich znajduje się niewielka sala jej pamięci.
Klara Kopcińska
Bibliografia
- Melbechowska-Luty A., Bal I., Teoria i krytyka. Antologia tekstów o rzeźbie polskiej 1915–1939, Warszawa 2007.
- Schreiber M., Trochę o rzeźbie, trochę o kaczkach, Warszawa 2020.
- Słownik Artystów Polskich i Obcych w Polsce Działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. II, Wrocław 1975.
- Wallis M., Magdalena Gross, Warszawa 1957.
Biogram powstał w ramach projektu „Polskie Żydówki dla Niepodległej”, realizowanego z grantu Fundacji Totalizatora Sportowego.
