Pierwsza znana osada na terenie Puszczy Białowieskiej powstała na przełomie XIV i XV wieku, choć znaleziska archeologiczne potwierdzają ludzką obecność na tych terenach już w okresie neolitu. Na terenie dzisiejszej Starej Białowieży w XV wieku znajdował się dwór myśliwski wielkiego księcia litewskiego Witolda i jego stryjecznego brata. Ich pobyt tutaj został odnotowany dwukrotnie – w 1409 roku w związku z polowaniem mającym na celu przygotowanie zapasów mięsa przed bitwą z Krzyżakami oraz w 1426 roku, kiedy to na terenie dworu schronili się oni wraz z rodzinami przed panującą w kraju zarazą. Za panowanie Zygmunta I Starego wzniesiono w Białowieży dom myśliwski. Za czasów Stefana Batorego - zamek myśliwski, który zlokalizowany był na terenie dzisiejszego Zamczyska. Niestety w późniejszym okresie wszystkie dworki i zamki uległy zniszczeniu. Jedynie większe głazy Zamczyska pod koniec XIX wieku posłużyły jako budulec pałacu carskiego. Mniejszymi głazami, za czasów okupacji sowieckiej, wybrukowano drogę Hajnowka-Świnoroje.

Pod koniec XVI wieku, przypuszczalnie około 1594 roku, dwór królewski został przeniesiony na teren dzisiejszej Polany Białowieskiej. Zgodnie z inwentarzem z 1696 roku, Białowieża w omawianym okresie była 25-morgowym folwarkiem. W 1710 roku Białowieżę dotknęła epidemia dżumy. Spalono wówczas osadę wraz z myśliwskim dworem królewskim, a mieszkańcy, którzy uniknęli zakażenia przeprowadzili się na nowe miejsce. O spalonej wsi przypomina drewniany prawosławny krzyż ustawiony przy Drodze Browskiej, który według jednej wersji oznacza miejsce, gdzie zlokalizowana była drewniana cerkiewka, według drugiej – miejsce, gdzie niegdyś kończyła się wieś. W połowie XVIII wieku August III wybudował nowy pałac myśliwski na terenie dzisiejszego Parku Pałacowego, którego pierwszy opis pochodzi z inwentarza z 1773 roku. W dniu 27 września 1752 roku August III urządził w Puszczy Białowieskiej wielkie polowanie. Na pamiątkę tego wydarzenia w pobliżu pałacu ustawiono obelisk z piaskowca, na którym w języku polskim i niemieckim wyryto imiona polującej świty oraz ilość ubitej zwierzyny. W latach 1765-1780 Białowieżą władał podskarbi nadworny litewski Antoni Tyzenhauz. W 1784 roku do Białowieży przybył król Stanisław August Poniatowski. Odbyły się wówczas ostatnie królewskie łowy na terenie Puszczy Białowieskiej.

Ze spisu z 1790 roku pochodzi pierwsza wzmianka o nowych wsiach – Stoczek i Podolany, powstałych na terenie Polany Białowieskiej. Inwentarz zaś z 1798 roku wymienia również wsie budnickie Pogorzelce i Teremiski, które były administracyjnie związane z Białowieżą. Trzecia wieś budnicka – Budy została założona dopiero w II połowie XIX wieku.

W 1795 roku Puszcza Białowieska przeszła we władanie carów. Przekazano wówczas 40 tys. ha lasów w prywatne ręce, a Białowieżę na 50 lat objął w dzierżawę Michał Kutuzow.

W 1812 roku, w czasie rosyjskiej kampanii Napoleona, Białowieża została splądrowana przez wojska francuskie.

W 1845 roku u podnóża wzgórza, na którym znajdował się pałac Augusta III, zbudowano obszerny drewniany budynek dla rządowych gości z okazji przyjazdu generała-gubernatora Mirkowicza.

W 1860 roku do Białowieży przybył na polowanie car Aleksander II. Specjalnie na tę okazję przebudowano budynek rządowy, nadając mu wygląd pałacyku myśliwskiego. Na pamiątkę pierwszego pobytu cara w Białowieży, w połowie drogi do Hajnówki, ustawiono żeliwną statuę żubra odlaną w fabryce Ogariowa w Petersburgu.

Szybki rozwój Białowieży nastąpił po 1888 roku, kiedy to osada została włączona do dóbr carskich. W latach 1889-1894 wybudowano duży pałac myśliwski zaprojektowany przez Mikołaja de Rochefort. W sąsiedztwie pałacu pobudowano szereg budowli: Dom Świcki (Myśliwski) z komfortowymi, oddzielnymi pomieszczeniami, wspólną salą bilardową, wannami dla świty carskiej (spłonął w 1962 r.), Dom Hofmarszałkowski dla marszałków dworu (wybudowany w 1904 r.), budynki kuchenne, stajnię pałacową dla 40 koni, pralnię, stację telefoniczną, elektrownię (rozebrana w 1978 r.), młyn elektryczny, dom dla obsługujących konie, dom nadzorcy pałacu, dom strzelców (wybudowany w 1904 r.), drwalnię, chłodnię, piekarnię, domek dla preparowania zwierzyny leśnej itp. W efekcie powstało obszerne osiedle. W 1895 roku powstał park pałacowy w stylu angielskim o powierzchni ok. 50 ha według projektu Waleriana Kronenberga. W tym czasie w innej części Białowieży założono drugi park o powierzchni 20 ha, także według projektu Kronenberga, okalający siedzibę Zarzadu Apanażowanego Puszczy. Nazywany poczatkowo pułkowym, w okresie międzywojennym otrzymał nazwę Parku Dyrekcyjnego, która jest zachowana do dzisiaj. Na tym terenie wybudowano 7 domów urzędniczych. W 1895 roku ukończono budowę i oddano do użytku nową, murowaną cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja Cudotwórcy, położoną w pobliżu pałacu.

W 1897 roku doprowadzono z Hajnówki do Białowieży kolej, co wpłynęło na dynamiczny rozwój osady. Stację kolejową urządzono z przepychem. Budynki posiadały rzeźbione zdobienia i pomalowane były na biało z jasnobłękitnym odcieniem. Pierwszy pociąg, wiozący cara Mikołaja II z rodziną, przejechał tędy 27 sierpnia 1897 roku.

U schyłku XIX wieku w Białowieży utworzono dwie dwuklasowe szkoły ludowe – męską i żeńską. W tym czasie w Białowieży znajdowało się 107 gospodarstw: 42 na Stoczku, 32 na Zastawie, 28 w Podolanach i 5 w nowo powstałej wsi Krzyże. Zamieszkiwało je razem 600 osób.

W 1913 roku rozpoczęto urządzanie przyrodniczego muzeum przyrodniczego w osobnym budynku w pobliżu Zarządu Puszczy.

W czasie I wojny światowej, w połowie sierpnia 1915 roku Białowieża dostała się pod okupację niemiecką. Na przełomie 1918 i 1919 roku znalazła się pod administracją litewską. Na początku 1919 roku została włączona w obszar odrodzonego państwa polskiego.

W 1920 roku w pobliżu Białowieży dwukrotnie doszło do starcia wojsk polskich i radzieckich. Od 1924 roku w Białowieży znajdowała się siedziba Dyrekcji Okręgowej Lasów Państwowych.

W dniu 1 września 1939 roku Białowieżę zbombardowało Luftwaffe. Bomby poważnie uszkodziły cerkiew oraz w mniejszym stopniu polowy szpital wojskowy, znajdujący się w jednym ze skrzydeł pałacu. Następnie Białowieża została zajęta przez niemiecką 3 Dywizję Pancerną. 16 września do Białowieży weszła Podlaska Brygada Kawalerii. 20 września gen. Zygmunt Podhorski ps. “Zaza” powołał ze zgromadzonych oddziałów Suwalskiej Brygady Kawalerii i Podlaskiej Brygadę Kawalerii improwizowaną Dywizję Kawalerii "Zaza" złożoną z Brygady Kawalerii "Plis" i Brygady Kawalerii "Edward".

Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow w latach 1939-1941 Białowieża znajdowała się pod okupacją sowiecką. W dniu 10 lutego 1940 roku rozpoczęła się przymusowa wywózka mieszkańców Białowieży i okolic w głąb ZSRR, która trwała prze kilkanaście następnych miesięcy i objęła blisko półtora tysiąca osób. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki, Białowieżę ponownie znalazła się pod okupacją niemiecką. 322 batalion niemieckiej policji dokonał w Białowieży i w jej okolicach (m.in. w żwirowni) licznych mordów na miejscowej ludności. W 1943 roku w okolicy Białowieży działała radziecka brygada partyzancka "W imię Ojczyzny" oraz oddziały Armii Krajowej, m. in. od końca 1944 i w 1945 r. w rejonie Puszczy Białowieskiej operował oddział majora Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki".

W dniu 25 lipca 1944 Józef Stalin na spotkaniu z delegacją PKWN (E. Osóbka-Morawski, A. Witos) w Moskwie podzielili Puszczę Białowieską pomiędzy Polskę a Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Białowieża pozostała w Polsce.

 

Drukuj