Niemiecka okupacja Kielc, a wraz z nią represje wobec Żydów, rozpoczęła się 05.09.1939 roku. W połowie września aresztowano przedstawicieli społeczności żydowskiej i wysłano ich do obozów. W listopadzie 1939 r. powstał Judenrat z Mosze Pelcem jako jego przewodniczącym na czele. W listopadzie lub w grudniu wszedł w życie nakaz noszenia niebieskiej gwiazdy Dawida przez Żydów i oznaczania nią żydowskich sklepów. W grudniu 1939 r. Niemcy zaczęli stopniowo konfiskować żydowskie interesy i sklepy. W styczniu 1940 r. wprowadzili kolejny zakaz – odprawiania nabożeństw i modlenia się w miejscach publicznych oraz zamknęli wszystkie synagogi w mieście. 

Na początku 1940 r. do Kielc trafili żydowscy przesiedleńcy m.in. z zachodnich części Polski, które zostały wcielone do III Rzeszy, a także z Wiednia. W przededniu powstania getta w Kielcach mieszkało ok. 30 tys. osób pochodzenia żydowskiej. 

31.03.1941 r. Niemcy utworzyli w mieście getto. Otoczono je drewnianym ogrodzeniem z drutem kolczastym. Składało się ono z dwóch części oddzielonych rzeką Silnicą – tzw. dużego getta, usytuowanego pomiędzy ulicami: Orlą, Piotrkowską, Nowowarszawską, Pocieszki i Radomską, oraz tzw. małego getta, znajdującego się na obszarze pomiędzy pl. św. Wojciecha, ul. Bodzentyńską i ul. Radomską. Na terenie getta znajdowało się ok. 1500 budynków, zamieszkiwanych przed wojną przez blisko 15 000 osób.

Na czele Judenratu stał początkowo Mosze (Moses) Pelc, który jednak odmówił współpracy z SS i został zamordowany. Jego miejsce zajął Herman Lewi (Hermann Levy), który zginął w niemieckim nazistowskim obozie KL Auschwitz-Birkenau prawdopodobnie w listopadzie 1942 roku. Niemcy utworzyli również żydowską Służbę Porządkową składającą się z 85 osób w maju 1941 r., i 120 na początku 1942 roku.

W getcie kieleckim podjęto próbę zorganizowania ruchu oporu, jednak w warunkach braku pomocy z zewnątrz jej członkom nie udało się podjąć żadnej akcji zbrojnej. Getta zamknięto 05.04.1941 r., w wigilię święta Pesach. Pomimo przeludnienia w kolejnych miesiącach osiedlano tam ludność żydowską z całej Kielecczyzny, transporty ok. 1000 Żydów z Wiednia, a także Żydów pochodzących z okolic Poznania i Łodzi. Z powodu głodu, ciężkich warunków bytowych, a także na skutek szerzących się epidemii tyfusu w trakcie istnienia getta zmarło w nim ok. 4000 osób.

Likwidacja getta rozpoczęła się 20.08.1942 roku. Pierwszego dnia, po przeprowadzonej na ul. Okrzei selekcji, wszystkich starców, chorych i niepełnosprawnych rozstrzelano na miejscu, a ok. 6000–7000 osób – głównie kobiet i dzieci – wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II. 22 sierpnia rozstrzelano ok. 500 osób, a następnego dnia SS rozkazało lekarzom żydowskim uśmiercenie wszystkich pacjentów ze szpitala w getcie. W ciągu 4 dni na terenie getta zamordowano ok. 1200 osób. Do Treblinki wywieziono łącznie ok. 20 000–21 000 Żydów.

24 sierpnia 1942 r. w kieleckim getcie pozostała już tylko licząca ok. 2000 osób grupa wykwalifikowanych robotników żydowskich, przetrzymywanych w działającym do wiosny 1943 r. obozie przy ul. Stolarskiej i Jasnej. Żydzi ci byli zatrudniani do segregowania zrabowanego mienia żydowskiego oraz oczyszczania terenu byłego getta. Podjęto wówczas próbę utworzenia ruchu oporu pod przywództwem Daniela Wienera i Gerszona Lewkowicza, którzy rozpoczęli produkcję broni i amunicji na potrzeby planowanego powstania. Organizacja ta została jednak wkrótce zdekonspirowana przez komendanta żydowskiej policji Wahana Spiegla, który wydał spiskowców w ręce gestapo.

W maju 1943 r. część więźniów żydowskich z Kielc została deportowana do niemieckich nazistowskich obozów pracy w Starachowicach, Skarżysku-Kamiennej, Pionkach i Bliżynie. Na cmentarzu żydowskim rozstrzelano też grupę 45 żydowskich dzieci w przedziale wiekowym od 15 miesięcy do 15 lat, pochodzących z rodzin lekarzy, członków Judenratu i policji żydowskiej. Getto zlikwidowano 29 maja 1943 roku[1.1].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Na podst. m.in.: Kielce, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 2, cz. A: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Megargee, Bloomington–Indianapolis 2012, ss. 307–312.