Hirschfeld Magnus (14.05.1868, Kołobrzeg – 14.05.1935, Nicea) – lekarz, seksuolog, założyciel Instytutu Seksuologicznego w Berlinie.

Magnus Hirschfeld urodził się 14 maja 1868 r. w Kołobrzegu (Kolberg) jako siódme dziecko rodzinie zasymilowanych niemieckich Żydów, lekarza Hermana Hirschfelda (1825–1885) i Fryderyki z domu Mann (1836, Pełczyce –1904, Berlin). Jego ojciec pochodził ze Szczecinka (Neustettin), matka zaś z Pełczyc (Bernstein)[1.1].

Hirszfeldowie doczekali się jedenaściorga dzieci, z których wiek dojrzały osiągnęło siedmioro: Magnus, Recha, Franziska (pisarka), Immanuel, Eduard, Agnes i Jenny[1.2]].

Hirschfeld napisał po latach w swych wspomnieniach, że jego ojciec uważał się za „niemieckiego obywatela wyznania żydowskiego lub lepiej, żydowskiej tradycji” i należał do tych, którzy „wprawdzie mniej lub więcej trzymają się starych tradycji i zwyczajów, uważają się również za Żydów, ale jednocześnie mocno wrastają w swój kraj urodzenia, swą prawdziwą ojczyznę”[1.3]].

kolobrzeg-hermann-hirschfeld-pomnik-rodzina-mhgev_1_0_0.jpg

Rodzina Hirschfeldów i Mannów przed pomnikiem upamiętniającym Hermana Hirschfelda. Od prawej: Magnus Hirschfeld,
siostry Magnusa: Recha Tobias z domu Hirschfeld, Jenny Hauck z domu Hirschfeld i Franziska Mann; z lewej strony pomnika Julius i Martha Mann, pierwszy z lewej stoi Erst Maass. Wszelkie prawa zastrzeżone na rzecz MHG e.V.

Zaangażowanie w życie lokalnej społeczności Herman Hirschfeld przejawiał nie tylko jako lekarz Żydowskiego Szpitala Zdrojowego (niem. Jüdisches Kurhospital im See-, Sool- und Moorbade Colberg) oraz członek Komitetu Wspierającego Biednych Żydowskich Kuracjuszy (niem. Komitee zur Unterstützung Armer Jüdischer Badegäste), ale także jako współpracownik „Kołobrzeskiej Gazety Pomorskiej” (niem. „Kolberger Zeitung für Pommern”). Niestety, ojciec Magnusa zmarł nieoczekiwanie 19 czerwca 1885 roku. Rok później mieszkańcy Kołobrzegu uczcili jego pamięć obeliskiem z czarnego marmuru ustawionym na uzdrowiskowym deptaku[1.4]].

W 1887 r. Magnus Hirschfeld uzyskał świadectwo dojrzałości w kołobrzeskim Gimnazjum Katedralnym, a następnie rozpoczął studia językoznawcze na Uniwersytecie we Wrocławiu (w dokumentach podał wyznanie mojżeszowe). Po pierwszym semestrze zmienił kierunek wybierając medycynę, którą następnie studiował na uniwersytetach w Strasburgu (dwa semestry), Monachium (dwa semestry), Heidelbergu (trzy semestry przerwane służbą wojskową) oraz Berlinie, gdzie otrzymał w 1892 r. tytuł doktora na podstawie rozprawy O schorzeniach systemu nerwowego w skutek grypy (niem. Über Erkrankungen des Nervensystems im Gefolge der Influenza). Po zaliczeniu państwowego egzaminu medycznego w 1893 r. udał się w roczną podróż do Stanów Zjednoczonych i na Bliski Wschód[1.5].

Po powrocie otworzył praktykę lekarską w Magdeburgu-Neustadt, w której zajmował się głównie naturalnymi sposobami leczenia. Został też członkiem kierownictwa tamtejszego sanatorium. W tym czasie przed londyńskim sądem toczyła się głośna sprawa Oskara Wilda oskarżonego o odbywanie stosunków homoseksualnych. Echa procesu oraz fakt, że jeden z homoseksualnych pacjentów Hirschfelda popełnił samobójstwo, skłoniły lekarza do zajęcia się tematyką seksualności człowieka.

W sierpniu 1896 r., zaraz po przeniesieniu się do Charlottenburga pod Berlinem, wydał broszurę zatytułowaną Safona i Sokrates albo jak wyjaśnia się miłość mężczyzn i kobiet do osób własnej płci (niem. Sappho und Sokrates oder wie erklärt sich die Liebe der Männer und Frauen zu Personen des eigenen Geschlechts). To połączenie próby naukowego opisu zjawiska homoseksualności wraz ze swoistym manifestem gejowskim spotkało się z dużym zainteresowaniem i wzbudziło społeczną dyskusję[1.6].

Niedługo potem, w maju 1897 r. Hirschfeld wraz z wydawcą Maxem Spohrem, prawnikiem Eduardem Obergiem i pisarzem Franzem Josephem von Bülowem powołali do życia Komitet Naukowo-Humanitarny (niem. Wissenschaftlich-Humanitäre Komitee, WhK), którego celem była walka z penalizacją związków homoseksualnych. Zastępcą Hirschfelda w WhK od 1905 do 1914 r. był lekarz Georg Merzbach.

berlin-institut-sexualwissenschaft-mhgev.jpg

Instytut Nauk Seksualnych (Institut für Sexualwissenschaft) założony przez Magnusa Hirschfelda w 1919 roku w Berlinie.
Zdjęcie publikowane dzięki uprzejmości Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft e.V. Wszelkie prawa zastrzeżone na rzecz MHG e.V.

Komitet sformułował petycję, której celem było zniesienie penalizacji obcowania homoseksualnego (niem. Die Petition gegen § 175 RStGB; paragraf 175 był przepisem niemieckiego kodeksu karnego z 1871 r., który określał homoseksualizm jako nierząd przeciwny naturze[1.7]]). Podpisało ją około 200 osób znanych opinii publicznej. Niestety, pomimo wsparcia niektórych socjaldemokratów (Hirschfeld był wieloletnim członkiem SPD), petycja została odrzucona przez parlament. Nie powiodły się także próby wprowadzenia zmian w prawie podejmowane przez Komitet w kolejnych latach (1898, 1907)[1.1.1].

W 1899 r., równolegle z działaniami Komitetu, Hirschfeld zaczął wydawać czasopismo zatytułowane „Rocznik poświęcony seksualnym stopniom pośrednim ze szczególnym uwzględnieniem homoseksualizmu” (niem. „Jahrbuch für sexuelle Zwischenstufen unter besonderen Berücksichtigung der Homosexualität”), na łamach którego wraz ze współpracownikami publikował wyniki badań nad homoseksualizmem. Pogląd, że orientacja seksualna, podobnie jak cechy płciowe, jest cechą wrodzoną wprowadził do dyskusji naukowej już w 1849 r. francuski lekarz Claude-François Michéa. Hirschfeld wysunął natomiast przypuszczenie, że te tzw. liczne „stopnie pośrednie” są wynikiem działania hormonów, które nazwał andrin i gynecin. Sam termin „stopnie pośrednie” (niem. Zwischenstufen) wprowadził bazując na badaniach pierwszego w dziejach aktywisty gejowskiego, niemieckiego prawnika Karla Heinricha Ulrichsa w latach 70. XIX wieku.

W swoich badaniach Hirschfeld opisywał metodycznie całe spektrum zawarte pomiędzy „mężczyzną bez żadnych kobiecych właściwości” a „kobietą bez żadnych męskich właściwości”. Zarzucano mu później, że teoria ta nie wyjaśniała zjawiska homoseksualizmu, a i sam Hirschfeld przyznawał, że prowadzone obserwacje miały służyć wyłącznie naukowemu porządkowaniu badanych fenomenów.

Przeprowadzone przez Hirschfelda w latach 1903–1904 badania kwestionariuszowe na temat orientacji seksualnej zebrane wśród 3 tys. uczniów szkoły technicznej w Charlottenburgu oraz blisko 6 tys. pracowników branży metalowej wykazały, że ok. 1,5% z nich mogło być określonych jako homoseksualiści, a ok. 3,9% – osoby biseksualne. Po tym, jak niektórzy badani studenci poczuli się urażeni ankietą i zadenuncjowali go, lekarz został ukarany karą grzywny w wysokości 200 marek lub 20 dni więzienia.

Pomimo tego, że z medycznego punktu widzenia homoseksualizm nie był w opinii Hirschfelda chorobą i nie wymagał leczenia, uważał on, że osobom cierpiącym z tego powodu należy zaproponować jakiekolwiek metody terapeutyczne. W redagowanym przez siebie periodyku informował o pojawiających się nowych sposobach leczenia, a zainteresowanych kierował do zajmujących się tym lekarzy, którzy m.in. kastrowali pacjentów, a nawet wszczepiali im jądra osób heteroseksualnych.

Podczas I wojny światowej Hirschfeld pracował na zlecenie Czerwonego Krzyża m.in. jako lekarz jeńców wojennych. W tym czasie napisał trzytomowe dzieło Patologia seksualna (niem. Sexualpathologie. Ein Lehrbuch für Ärzte und Studierende; kolejne tomy ukazywały się w latach 1917–1920). To właśnie w tym dziele Hirschfeld przyznał, że nie istniał i nie istnieje żaden skuteczny sposób zmiany osoby homoseksualnej w heteroseksualną[1.8].

W 1918 r. powołał do życia fundację Dr. Magnus-Hirschfeld-Stiftung. Rok później Richard Oswald zrealizował pierwszy w historii film gejowski zatytułowany Anders als die Andern (niem. Inny od pozostałych). Magnus Hirschfeld nie tylko napisał do niego scenariusz, ale także zagrał u boku Conrada Veidta, Reinholda Schüntzela i Anity Berber rolę lekarza, przekonującego w płomiennej mowie przed sądem, że homoseksualizm nie jest chorobą i wzywającego do akceptacji osób homoseksualnych.

hirschfeld-magnus-bal-kostiumowy-mhg.jpg

Magnus Hirschfeld (z prawej siedzi, w okularach) trzyma rękę swojego partnera Karla Giese na balu kostiumowym
w Instytucie Nauk Seksualnych. Zdjęcie dzięki uprzejmości Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft e.V., Berlin. Wszelkie prawa zastrzeżone na rzecz MHG e.V.

W 1919 r. Hirschfeld wspólnie z dermatologiem Friedrichem Wertheimem oraz neurologiem i psychoterapeutą Arthurem Kronfeldem otworzyli w Berlinie Instytut Nauk Seksualnych (niem. Institut für Sexualwissenschaft). Celem działalności Instytutu była pomoc ludziom z problemami seksualnymi, sporządzanie orzeczeń procesowych, prowadzenie badań, szkoleń oraz dokumentacja archiwalna. Biblioteka oferowała najnowsze publikacje naukowe. Instytut przyciągał wielu znanych aktywistów. W 1921 r. zorganizowano Pierwszą Międzynarodową Konferencję na rzecz Reformy Seksualnej.

Pomimo niechęci środowisk konserwatywnych ściśle związany z berlińskim Instytutem Komitet Naukowo-Humanitarny, podejmował kolejne próby zniesienia paragrafu 175. W tym celu zebrano sześć tysięcy podpisów przedstawicieli świata polityki, medycyny, sztuki i nauki. Wysyłano tysiące listów do duchownych katolickich, sędziów, ustawodawców, dziennikarzy i burmistrzów. Jakkolwiek liczne artykuły prasowe, rozprawy naukowe i odczyty popularyzowały wiedzę na temat homoseksualizmu to petycja była w kolejnych latach, 1922 i 1925, ponownie odrzucana. Sukces nadszedł dopiero w 1929 r., jednak Reichstag nie zdążył już wówczas wprowadzić zmiany w życie, a władzę wkrótce przejęli naziści[1.9].

Zaangażowanie Hirschfelda w walkę o równouprawnienie osób homoseksualnych, zarówno w Niemczech jak i na świecie, wywoływało niechęć do niego środowisk prawicowych i antysemickich. W październiku 1920 r. stał się celem ataku i zamachu, a po odczycie w Monachium został brutalnie pobity. Ani Hirschfeld, ani żaden z członków jego Komitetu, nigdy nie przyznał się publicznie do swego homoseksualizmu. Lekarzom groziłby to zapewne zakazem wykonywania zawodu. Wszyscy podkreślali, że podjęli działalność z pobudek naukowych i humanitarnych.

W listopadzie 1930 r. Hirschfeld przyjął zaproszenie do wygłoszenia odczytów w Stanach Zjednoczonych, po których udał się w dalszą podróż. Odwiedził Honolulu, Japonię, Chiny, Indonezję, Indie i Bliski Wschód. Swoje spostrzeżenia opisał w książce Światowa podróż badacza seksu (niem. Die Weltreise eines Sexualforschers, 1933). W czasie swej działalności porzucił wyznanie mojżeszowe. Najpierw określał się jako bezwyznaniowy, następnie monista.

berlin-biblioteka-instytut-mhgev.jpg

Splądrowana, zniszczona przez Kripo i SS w 1933 r. biblioteka w Instytucie Nauk Seksualnych Magnusa Hirschfelda.
Zdjęcie dzięki uprzejmości Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft e.V., Berlin. Wszelkie prawa zastrzeżone na rzecz MHG e.V.

6 maja 1933 r. Instytut Nauk Seksualnych został splądrowany przez Kriminalpolizei i oddziały szturmowe SA, a znajdujące się w nim archiwum spalone. Hirschfeld nigdy nie powrócił do Niemiec. Początkowo przebywał w Zurychu i Asconie, potem w Paryżu i Nicei. Po przejęciu władzy przez nazistów jego publikacje zostały uznane za „niszczące ludzi i rasę”, usunięte z bibliotek i zniszczone.

W styczniu 1935 r. Hirschfeld spisał swój testament, w którym spadkobiercami uczynił swoich partnerów Karola Giesego i Li Shiu Tonga, zaznaczając, że mają oni przeznaczyć dziedzictwo na kontynuowanie jego pracy. Miał nadzieję, że dzięki materiałom uratowanym z Berlina założą nową placówkę. Nie powiodła się jednak próba odtworzenia Instytutu w Paryżu.

karl_giese-magnus_hirschfeld-liu-tong-_1933-1934-mhg__0.jpg

Magnus Hirschfeld ze swoimi współpracownikami i partnerami życiowymi Karlem Giese i Li Shiu Tongiem.
Zdjęcia wykonane około 1933-1934; publikowane dzięki uprzejmości Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft e.V. 

Magnus Hirschfeld zmarł w Nicei 14 maja 1935 r., w dniu swoich 67 urodzin. Karl Giese przeżył go o trzy lata. W marcu 1938 r. popełnił samobójstwo w Brnie, trując się gazem w mieszkaniu. Li Shiu Tong spędził II wojnę światową w Szwajcarii, gdzie kontynuował studia medyczne, następnie powrócił do Hongkongu.

Na nagrobku Hirschfelda widnieje jego życiowe motto: per scientiam ad iustitiam (przez naukę do sprawiedliwości).

Dorobek naukowy Magnusa Hirschfelda[1.10]:

• Sappho und Sokrates, Lipsk 1896 (pod pseudonimem „Th. Ramien”).
• Hirschfeld M., 175 des Reichsstrafgesetzbuches: die homosexuelle Frage im Urteile der Zeitgenossen, Lipsk 1898, [online] https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/titleinfo/3447084 [dostęp: 20.03.2024]
• Hirschfeld M., Was muss das Volk vom Dritten Geschlecht wissen!, Lipsk 1901.
• Hirschfeld M., Der urnische Mensch, Lipsk 1903.
• Hirschfeld M., Berlins Drittes Geschlecht, Berlin u. Lipsk 1904, (online).
• Hirschfeld M., Vom Wesen der Liebe. Zugleich ein Beitrag zur Lösung der Frage der Bisexualität, Lipsk 1906.
• Hirschfeld M., Die Transvestiten: Eine Untersuchung über den erotischen Verkleidungstrieb, mit umfangreichem kasuistischem und historischem Material, Berlin 1910.
• Hirschfeld M., Naturgesetze der Liebe: Eine gemeinverständliche Untersuchung über den Liebeseindruck, Liebesdrang und Liebesausdruck, Lipsk, 1914.
• Hirschfeld M., Die Homosexualität des Mannes und des Weibes, Berlin 1914, [online] https://wellcomecollection.org/works/qvh5uene/items?canvas=3, [dostęp: 20.03.2024]
• Hirschfeld M., Warum hassen uns die Völker? Bonn 1915.
• Hirschfeld M., Kriegspsychologisches, Bonn 1916.
• Hirschfeld M., Ein Lehrbuch für Ärzte und Studierende, Bonn, 1917–1920, 3 tomy.
• Hirschfeld M., Sexualität und Kriminalität. Überblick über Verbrechen geschlechtlichen Ursprungs. Berlin, Lipsk 1924.
• Hirschfeld M., Geschlechtskunde, auf Grund dreissigjähriger Forschung und Erfahrung bearbeitet, 5 tomów, Stuttgart 1926–1930.
• Hirschfeld M., Die Weltreise eines Sexualforschers, Bözberg-Verlag, Brugg 1933.
• Hirschfeld M., Sex in Human Relationships, Londyn 1935.
• Hirschfeld M., Racism Londyn 1938, [online] https://archive.org/details/Magnus-Hirschfeld-Racism/mode/2up [dostęp: 20.03.2024]

Polskie wydania

• Hirschfeld M., Seksualizm a kryminalistyka: przestępstwa i choroby na tle płciowem Warszawa, Kraków, Poznań, Stanisławów 1923.
• Hirschfeld M., Linsert R., Zapobieganie ciąży: środki i metody, Lwów, 1933.
• Psychologja seksualna, Warszawa 1936.

 dr hab. n. hum. dr n. med Maria Ciesielska

Bibliografia:

• Anders als die Andern [online] https://vimeo.com/503754569 [dostęp: 13.05.2024]
• Dziemba R., Magnus Hirschfeld: Żyd, gej, kołobrzeżanin [online] https://miastokolobrzeg.pl/historia/32053-magnus-hirschfeld-zyd-gej-kolobrzezanin.html, [dostęp: 20.03.2024]
• Helfer Ch., Magnus Hirschfeld, “Neue Deutsche Biographie”, nr 9 (1972), ss. 226-227 [online] https://www.deutsche-biographie.de/pnd118815237.html#ndbcontent https://www.deutsche-biographie.de/sfz70159.html#ndbcontent, [dostęp: 20.03.2024]
• Herzer M., Leben und Werk eines jüdischen, schwulen und sozialistischen Sexologen, [online] http://www.sexarchive.info/BIB/herzer/index.htm, [dostęp: 20.03.2024]
• Fijałkowski P., Opowieść o Magnusie Hirschfeldzie,2024 [online]. https://www.racjonalista.pl/kk.php/s,3222 [dostęp: 20.03.2024]
• The Pomeranian Hirschfelds: A Family History, [online] https://magnus-hirschfeld.de/forschungsstelle/projekte/projects/familie-hirschfeld-en/, [dostęp: 20.03.2024]
• Helfer Ch., Magnus Hirschfeld, “Neue Deutsche Biographie” 9 (1972), s. 226-227, [online] https://www.deutsche-biographie.de/pnd118815237.html#ndbcontent https://www.deutsche-biographie.de/sfz70159.html#ndbcontent, [dostęp: 20.03.2024]
• Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft e.V. Forschungsstelle zur Geschichte der Sexualwissenschaft [online:] magnus-hirschfeld.de https://magnus-hirschfeld.de/ausstellungen/magnus-hirschfeld-leben-und-werk/, [dostęp: 20.03.2024]
• Penkała R., Magnus Hirschfeld, [online] https://www.biografie-niemieckie.pl/magnus-hirschfeld, [dostęp: 20.03.2024]