Feldstein (Felsztyn) Helena (04.11.1860, Lwów – 31.08.1925, Karlove Vary) – działaczka społeczna i niepodległościowa, nauczycielka.
Helena Feldstein z d. Nossig urodziła się we Lwowie jako córka Ignacego i Fryderyki z d. Kreutz. Pochodziła z zamożnej rodziny żydowskiej. Jej ojciec był sekretarzem gminy izraelickiej, wychowywał dzieci w duchu postępowym oraz w kulturze niemieckiej. Należał do Szomer Israel, organizacji głoszącej hasła asymilacji narodowej i kulturalnej przy jednoczesnym zachowaniu odrębności wyznaniowej, początkowo ukierunkowanej ku niemieckości, potem polskości. Ignacy był jednym z aktywnych działaczy założonego w 1882 r. we Lwowie Agudas Achim [hebr. „Przymierze Braci”] – stowarzyszenia Żydów postępowych z Galicji oraz redaktorem jego organu prasowego „Ojczyzna”.
Helena odebrała wykształcenie domowe, ukończyła też żeńskie seminarium dla nauczycielek szkół ludowych, ale prawdopodobnie nie podjęła pracy w zawodzie. Z sukcesem próbowała natomiast sił w przedsiębiorczości – po 1894 r. założyła pierwszą we Lwowie wytwórnię tkanin i dywanów. Pod koniec lat 80. XIX w. wyszła za mąż za Hermana Władysława Feldsteina (1864–1935), inżyniera, absolwenta lwowskiej Szkoły Politechnicznej, finansistę i dyrektora Banku Kupieckiego. Mąż, wieloletni radny miejski, podobnie jak ojciec Heleny udzielał się w Agudas Achim. W działalność organizacji włączyła się też sama Helena, kierując sekcją oświatową organizacji. Prowadziła m.in. kursy historii Polski.
Dom Feldsteinów przy ul. Herburtów 7 (dziś wuł. Hlinky) był ważnym miejscem spotkań Żydów lwowskich opowiadających się za akulturacją i asymilacją w kulturze polskiej, a z czasem stał się ważnym punktem dla środowiska niepodległościowego. Helena uczestniczyła w odbywających się tam zebraniach Związku Walki Czynnej (ZWCz), tajnej organizacji niepodległościowej. ZWCz dał początek Związkowi Strzeleckiemu – paramilitarnej organizacji społeczno-wychowawczej, założonej we Lwowie w 1910 r., będącej podstawą budowania struktur wojskowych Legionów Polskich. Przy Herburtów spotykali się też działacze socjalistycznego stowarzyszenia „Promień”, które odegrało ważną rolę w procesie ideologicznej i politycznej edukacji młodzieży polskiej przed pierwszą wojną światową. Ruch niepodległościowy kobiet zarówno przed wojną, jak i w czasie jej trwania, nie był masowy, Helena formalnie nie należała do żadnej z wymienionych organizacji, ale, jak napisano we wniosku o odznaczenie niepodległościowe, „brała udział we wszystkich pracach na gruncie lwowskim, zmierzających do pogłębienia narodowej oświaty” (za M. Gałęzowskim). „Promień” współpracował m.in. z Piłsudskim, Konopnicką, Orzeszkową. Helena w tym czasie współdziałała też z Marią Dulębianką, artystką, rzeczniczką praw kobiet i feministką, współtowarzyszką Marii Konopnickiej, działaczką niepodległościową.
Dulębianka, przewodnicząca Komitetu Pracy Obywatelskiej Kobiet zainicjowała w 1912 r. zjazd delegatek organizacji kobiecych z terenów imperium Habsburgów, działających na rzecz praw wyborczych kobiet i stworzyła pierwszą kobiecą kooperatywę pn. „Spółka budowlana”, mającą postawić „Dom Kobiet im. Marii Konopnickiej”. Pomysłu tego nie zrealizowano, ale „Spółka” powstała; w jej zarządzie znalazła się Helena Feldsteinowa.
W 1914 r. wraz z mężem zaangażowała się w działalność Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) – reprezentacji politycznej galicyjskich partii skupionych w Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych i Centralnym Komitecie Narodowym. NKN sprawował polityczne zwierzchnictwo nad Legionami Polskimi. Helena uczestniczyła w zbiórkach funduszy legionowych prowadzonych przez lwowską sekcję Komitetu. Marian Kukiel, komendant Okręgu Lwowskiego Związku Strzeleckiego, zatrudniony w Departamencie Wojskowym NKN w swej powojennej relacji przyznał, że „intendentura zawdzięczała wiele paniom...”.
W obliczu ofensywy rosyjskiej w Galicji wraz z rodziną udała się do Wiednia, zatrzymując się w Krakowie i Zakopanem. W stolicy Austrii współorganizowała Gospodę Legionistów dla rekonwalescentów i urlopowanych żołnierzy przy Luisegasse 22. Gospoda prowadzona była przez Komitet Pań, a legioniści mogli otrzymać tam oprócz posiłku, odzieży i noclegu, pomoc w sprawach urzędowych i zapomogi pieniężne. Na rzecz Gospody wystawiali swe sztuki również artyści scen polskich, którzy znaleźli się w Wiedniu. Po powrocie do Lwowa w 1916 r. zorganizowała podobną Gospodę, a wkrótce została współzałożycielką Ligi Kobiet, której celem statutowym było współdziałanie ze środowiskami młodzieży przygotowującej się do walki zbrojnej z Rosją oraz popularyzacja programu NKN. Feldsteinowa była jedną z najbardziej aktywnych działaczek Ligi, udzielała się w różnych sekcjach organizacji, a także w Komitecie Opieki Legionowej. W 1918 r., po traktacie brzeskim zapowiadającym przyłączenie Chełmszczyzny i Podlasia do Ukrainy, Feldsteinowa zorganizowała pomoc materialną protestującym przeciwko traktatowi żołnierzom Polskiego Korpusu Posiłkowego (formacji utworzonej przez Austro-Węgry z Legionów Polskich), internowanym w węgierskim Huszt (dziś Chust, Ukraina). Do obozu udała się też osobiście.
Dziecięcy portret rodzeństwa Łucji Kipowej, Janiny Mierzeckiej i Tadeusza
Feldsteina wykonany w zakładzie fotograficznym D. Mazura we Lwowie w 1898 roku.
Działalność patriotyczna i społeczna Heleny Feldstein pozostawała w cieniu dokonań i funkcji sprawowanych przez jej męża. Ich wspólną zasługą bez wątpienia był fakt, że drogi życiowe i wybory ideowe ich dzieci w dużej mierze pokrywały się z przekonaniami rodziców. Najstarsza Łucja (ur. 1891 ), po mężu Kipowa, została znaną działaczką niepodległościową, członkinią Polskiej Organizacji Wojskowej. Syn Tadeusz (ur. 1894) był oficerem Legionów Polskich, obrońcą Lwowa i uczestnikiem wojny 1920 roku, w czasie II wojny światowej więźniem obozów sowieckich, skąd trafił do II Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Janina (ur. 1896) została uznaną fotografką, wykonywała m.in. portrety członków rodziny Piłsudskiego. Najmłodszy Roman (ur. 1901), nieletni obrońca Lwowa, poległ na froncie ukraińskim w bitwie pod Obroszynem. Helena po śmierci syna wydała niewielki tomik jego poezji pt. Pójdźcie za mną!
Obaj synowie Feldsteinów dokonali konwersji. Na początku lat 20. także Helena i Herman również zmienili wyznanie na rzymskokatolickie i nazwisko na Felsztyn. W ostatnich latach życia, już ciężko chora, Helena wciąż działała w Lidze Kobiet. Zmarła podczas pobytu w sanatorium w Karlovych Varach (d. Karlsbad). Oboje z mężem spoczęli obok najmłodszego syna na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Pośmiertnie została odznaczona Krzyżem i Medalem Niepodległości.
Konrad Zieliński
Bibliografia
- Gałęzowski M., Żydzi walczący o Polskę, Kraków 2021.
- Jasnowski P., Integracja galicyjskich Żydów w świetle lwowskiej „Ojczyzny” (1881–1892), „Kwartalnik Historyczny” 2016, R. CXXIII, nr 3 ss. 447-490.
- Świetlik K, „Gdzie kilka kobiet weźmie się za sprawę…”, czyli emancypacja na przykładzie Marii Dulębianki, [w:] Ruchy kobiece na ziemiach polskich w XIX i XX w: stan badań i perspektywy, pod red. Małgorzaty Dajnowicz i Adama Miodowskiego, Białystok 2020;
- Zaczyński M., „Promień” i schematy, „Studia Historyczne” 1981, R. XXIV, z. 3 (94), ss. 495-501.
- Z listów do redakcji. W sprawie mobilizacji oddziałów strzeleckich w Galicji Wschodniej, „Niepodległość” 1933, T. VIII, z. 1, s. 458.
Biogram powstał w ramach projektu „Polskie Żydówki dla Niepodległej”, realizowanego z grantu Fundacji Totalizatora Sportowego.
