Mierzecka Janina (04.07.1896, Lwów – 26.02.1987, Warszawa) – fotografka, artystka-graficzka. Autorka podręcznika Fotografia zabytków i dzieł sztuki.

Była córką Hermana i Heleny Feldstein (Felsztyn) z d. Nossig, siostrą Łucji Kipowej, Tadeusza Feldsteina i Romana Felsztyna; wszyscy byli mocno zaangażowani w działalność niepodległościową i legionową.

W 1914 r. w obliczu ofensywy rosyjskiej w Galicji rodzina udała się do Wiednia, gdzie Janina pomagała w organizowaniu kwest i zbiórek na czyn legionowy oraz prowadzeniu gospody dla legionistów. Zasłynęła jednak jako fotografka i graficzka. Swoje zainteresowania długo dzieliła między sztuki plastyczne i muzykę. W 1916 r. samodzielnie przyjechała do Lwowa i zamieszkała u ciotki, Felicji Próchnikowej, partnerki Ignacego Daszyńskiego, gdzie rozpoczęła lekcje muzyki. Zamiłowanie do fotografii jednak zwyciężyło.

Jeszcze przed pierwszą wojną światową eksperymentowała z fotografią (fotografując głównie członków rodziny), ale profesjonalnie zajęła się nią dość późno. Naukę rozpoczęła pod okiem profesora Henryka Mikolascha, wykładowcy Politechniki Lwowskiej, w 1925 roku. Czynione przez uczennicę postępy musiały być znaczne, skoro wkrótce zaczęli wspólnie prowadzić pracownię fotograficzną pod firmą „Henryk Mikolasch – Janina Mierzecka”, a artystka weszła do zarządu Lwowskiego Towarzystwa Fotograficznego. Zaczęła pokazywać swoje prace na wystawach. W 1926 r. wykonała portrety żony prezydenta Mościckiego i członków rodziny marszałka Piłsudskiego. Była też autorką znakomitego, jednego z nielicznych, portretu Benedykta Dybowskiego, sławnego podróżnika i odkrywcy, badacza Bajkału i Kamczatki. W międzyczasie zaczęła pobierać lekcje grafiki u Ludwika Tyrowicza, wykładowcy Politechniki, współpracownika i członka awangardowych stowarzyszeń artystycznych.

mierzecka-janina-polona-sztetl-polin.jpg

Janina Mierzecka, fotografka, artystka-graficzka, w wieku 16 lat. Zbiory Biblioteki Narodowej.

Wyszła za mąż za Henryka Mierzeckiego, dermatologa i naukowca, ordynatora Instytutu Wenerologicznego, a zarazem społecznika, propagatora higieny pracy udzielającego się w kasach chorych i wykładającego w Towarzystwie Uniwersytetów Robotniczych. Henryk był synem Marka Hermana i Marii z d. Szleyen. Na przełomie lat 20. i 30. Janina za namową męża wykonała cykl fotografii pt. Ręka pracująca: były to zdjęcia dłoni głównie robotników zatrudnionych w różnych dziedzinach przemysłu, z uchwyconymi zmianami skórnymi i kostnymi. Monografia obejmująca 120 zawodów reprezentowanych przez 120 oryginalnych fotografii, efekt badań dermatologa i fotografki, ukazała się drukiem w 1939 roku. W świecie nauki Henryk zaprezentował je po raz pierwszy na Zjeździe Medycyny Pracy w Genewie w 1931 roku. Przed wybuchem wojny fotografie te wystawiano m.in. w Tokio, Londynie i Zurychu. Dziś walory opisowo-typologiczne i użyteczność tych prac się zdezaktualizowały, nie straciły one jednak wartości estetycznej. Prawdopodobnie jest to jedyny na świecie zbiór fotografii artystycznej rąk ludzi różnych profesji.

Wojna zastała Mierzeckich we Lwowie. Janina, której pracownia się utrzymała, lecz wskutek niewielkiej frekwencji nie przynosiła dużych dochodów,  w 1940 r. rozpoczęła pracę w Muzeum Przemysłu Artystycznego. Henryk pozostał na stanowisku ordynatora w Instytucie Wenerologicznym, pracował jako instruktor w Muzeum Higieny. W 1941 r. zagrożony aresztowaniem z uwagi na funkcje w przedwojennym Związku Obrońców Lwowa, wyjechał do Warszawy, gdzie pod fałszywym nazwiskiem Malec do 1944 r. pracował jako kierownik w fabryce kosmetyków „Kamea”. Janina nie podejmowała pracy ze względów bezpieczeństwa. Mieszkali na Bielanach, a od 1943 r. w Milanówku, gdzie Henryk został naczelnikiem pracowni chemicznej Jedwabniczej Stacji Doświadczalnej.

Pomocy Mierzeckim udzielali Maria i Jerzy Zagórscy, po wojnie odznaczeni Medalem Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Zagórscy pomogli wielu osobom pochodzącym ze Lwowa, ale w opublikowanych wspomnieniach zarówno Janiny, jak i jej męża, nie ma słowa o ukrywaniu się w Warszawie z uwagi na żydowskie pochodzenie; wspominają jedynie o konieczności posługiwania się fałszywymi dokumentami sugerując, że zagrożenie wiązało się z przedwojenną działalnością Henryka.

Po Powstaniu Warszawskim Mierzeccy opuścili stolicę, przeszli przez obóz w Pruszkowie, i trafili do Milanówka, gdzie przebywała ich córka Aleksandra. Po wyzwoleniu Janinie zaproponowano pracę w odbudowującym się Muzeum Narodowym. Oprócz fotografowania ocalałych dzieł sztuki, zabytków i ich fragmentów, dokumentowała zniszczenia stolicy, współzakładała też Związek Polskich Artystów Fotografików. W tym czasie Henryk został szefem Kliniki Dermatologicznej we Wrocławiu. Do Wrocławia przeniosła się również Janina, gdzie łącząc swoje pasje artystyczne z umiejętnościami wykorzystywania fotografii w celach naukowych, założyła pracownie fotograficzne w Muzeum Śląskim i Akademii Medycznej. W okresie „wrocławskim” zajmowała się przede wszystkim inwentaryzacją i dokumentacją zabytków Dolnego Śląska.

mierzecka-janina-sympozjum-zpaf-polona-sztetl-polin.jpg

Janina Mierzecka, fotografka i artysktka-graficzka, zabiera głos w czasie V Sympozjum Sekcji Fotografii Naukowej Związku Polskich Artystów Fotografików w listopadzie 1971 r. (datowanie na podstawie informacji na rewersie zdjęcia). Fot. A. Mikołajczak, zbiory Biblioteki Narodowej.

Dla Mierzeckiej techniczna perfekcja obrazu była równie ważna jak kwestie estetyczne. W Luźnych uwagach o nowoczesnej fotografice z 1934 r. narzekała:

„Niestety wraz z udoskonaleniem i udostępnieniem fotografii szerokiej publiczności, przeszła ona z rąk artystów w niepowołane ręce dyletantów, ludzi bez odpowiedniego artystycznego przygotowania i stała się rzemiosłem idącym po linii najmniejszego oporu. Na tym podłożu wyrósł i rozplenił się chwast późniejszej fotografii – retusz”[1.1].

Musiała jednak pogodzić się z postępującą egalitaryzacją sztuki fotografowania, zwłaszcza, że po wojnie promował ją jej kolega i współpracownik, Jan Bułhak, znany z takiego podejścia do fotografii. Po osiedleniu się na Ziemiach Odzyskanych nie krytykowała już popularyzacji fotografowania:

„we Wrocławiu ponownie miałam możność zorientowania się, że fotografia amatorska przestała być elitarną. W skład towarzystwa wchodzili bowiem nie tylko pracownicy nauki, kultury i sztuki, ale również pracownicy zakładów przemysłowych, elektrycy, tramwajarze i inni”[1.2].

 We Wrocławiu objęła funkcje prezesa dolnośląskiego Polskiego Towarzystwa Fotograficznego. W 1954 r. rozstała się z Muzeum, ale wykonywała prace zlecone, m.in. dla Ossolineum. Była kuratorem wystaw, realizowała projekty artystyczno-fotograficzne w kraju i zagranicą, pracowała nad albumami ze swoimi zdjęciami, opublikowała podręcznik Fotografia zabytków i dzieł sztuki. W 1970 r. przeniosła się z mężem do Warszawy.

Jej prace znajdują się dziś przede wszystkim w Muzeum Architektury we Wrocławiu, część prac przedwojennych – w Bibliotece Narodowej. Jej spuścizna to kilka tysięcy zdjęć zabytków Lwowa i Wrocławia, dokumentacja dzieł sztuki zniszczonej Warszawy, portrety rodziny, uczonych, aktorów, artystów, ludzi pracy. Wśród fotografii przedwojennych zachowały się nieliczne portrety członków społeczności żydowskiej. W książce Czym jest fotografia? wspominała:

„Przede wszystkim interesował mnie człowiek: ten mały jak i ten dojrzały znajdujący się w różnych życiowych sytuacjach. Interesowały mnie też twórcze efekty pracy, jak architektura i inne dzieła sztuki. A także dzieło natury – krajobraz – wszystko to, co w szerokim ujęciu nazywało się »fotografią ojczystą«. (…) W miarę dojrzewania zakres moich zainteresowań objął również fotografię wykorzystywaną do celów nauki”[1.3].

Miała dwoje dzieci: Romana Mierzeckiego – fizykochemika oraz Aleksandrę Garlicką – fotografkę i publicystkę. Została pochowana na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.

Konrad Zieliński

Bibliografia

• Mierzecka J., Całe życie z fotografią, Warszawa 1985.
• Mierzecka J., Czym jest fotografia?, Warszawa 1985.
• Mierzecka J., Luźne uwagi o nowoczesnej fotografice, Lwów 1934.
• Mierzecki H., Czasy i klimaty. Z dziejów kształtowania się medycyny pracy jako odrębnej dyscypliny, [w:] „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1981, nr 26/3-4, ss. 522–530.
• Szymanowicz M., Fotografia ojczysta jako czynnik integrujący społeczności Ziem Odzyskanych w pierwszej dekadzie po II wojnie światowej, [w:] „Władza sądzenia” 2022, nr 22, ss. 69–73.

Materiał powstał w ramach współpracy z Fundacją Konrad Adenauer Stiftung.