Pragier Adam Szymon (12.12.1886 Warszawa – 24.07.1976, Penley) – adwokat w Warszawie, legionista, polityk PPS, poseł na Sejm RP, minister informacji, działacz polskiego uchodźstwa niepodległościowego.

Urodził się 12.12.1886 w Warszawie jako syn Stanisława i Józefy z d. Szancer. W 1904 zdał egzamin maturalny w Gimnazjum św. Anny w Krakowie i rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, które kontynuował następnie w Zurychu. Po ich ukończeniu studiował prawo i nauki społeczne na tamtejszym uniwersytecie. Studia te ukończył w 1912, po czym powrócił do kraju i rozpoczął pracę jako aplikant w kancelarii Juliana Kona przy ul. Nowy Świat 26 w Warszawie. Jako uczeń gimnazjum związał się z ruchem socjalistycznym. Należał do organizacji „Promień”, a na studiach - do „Spójni”. Od 1906 był członkiem PPS, a po rozłamie ruchu socjalistycznego w listopadzie 1906 - członkiem PPS-Lewicy.

W latach 1907-1908 redagował pismo „Myśl Socjalistyczna”, od 1912 współpracował z pismami: „Przegląd Społeczny”, „Społeczeństwo”, „Wiedza”. Aresztowany przez władze rosyjskie, został skazany na 3 miesiące aresztu. Po zwolnieniu wyjechał do Berlina, gdzie zajmował się opracowywaniem zagadnień dotyczących polityki pruskiej w stosunku do Polaków. Po wybuchu I wojny światowej przyjechał do Krakowa i wstąpił do Legionów Polskich, rezygnując z działalności w PPS-Lewicy. Służył w II Brygadzie Legionów Polskich, walczył w Karpatach. Zwolniony z Legionów wskutek choroby, po leczeniu został wcielony do c.k. armii austrowęgierskiej. Od 1918 należał do Polskiej Organizacji Wojskowej w Krakowie i brał udział w rozbrojeniu wojsk austriackich. Krótko służył w Wojsku Polskim, po czym od stycznia 1919 do 1927 pracował jako referent, a następnie radca prawny w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej.

W 1925 został aplikantem Sądu Apelacyjnego w Warszawie. W 1926 był adwokatem Sergiusza Piaseckiego. Od 1919, z przerwami do wybuchu wojny, wykładał skarbowość na Wolnej Wszechnicy Polskiej. W lipcu 1920 zgłosił się ochotniczo do Wojska Polskiego, ale nie wziął udziału w działaniach wojennych. Od 1921 zasiadał w Radzie Naczelnej PPS, w latach 1924-1925 był członkiem CKW PPS, 1937-1939 – członkiem Komisji Rewizyjnej partii. Sprawował funkcję przewodniczącego Okręgowej Komisji Rewizyjnej Warszawa-Podmiejska. W latach 1922-1930 był posłem na Sejm RP. W Sejmie I Kadencji zasiadał w Komisji Administracyjnej i Komisji Śledczej ds. Badania Tajnych Organizacji. W Sejmie II Kadencji był członkiem Komisji Administracyjnej, Komisji Budżetowej i Komisji Spraw Zagranicznych.

Należał do czołowych działaczy Centrolewu. We wrześniu 1930 został aresztowany i w procesie brzeskim skazany na 3 lata więzienia. W październiku 1933 udał się na emigrację. Przebywał w Czechosłowacji, a później we Francji (mieszkał w Paryżu). W październiku 1935 wrócił do Polski.

Jeszcze w tym samym miesiącu uwięziono go, jednak w lutym 1936 uzyskał akt łaski od Prezydenta RP i został zwolniony. Wrócił do Warszawy, gdzie prowadził praktykę adwokacką w kancelarii przy ul. Mokotowskiej 73. W międzywojniu opublikował prace: Królewsko-Pruska Komisja Kolonizacyjna 1886-1914 (1920), Uwagi o konstytucji 17 marca (1921), Zarys skarbowości komunalnej (1924). We wrześniu 1932 Pragier został przyjęty do loży wolnomularskiej „La Nouvelle Jérusalem” N 376 (Wielka Loża Francji), w której w 1935 otrzymał stopień mistrza. W latach 1936-1938 był członkiem Wielkiej Loży Narodowej Polski. W grudniu 1939 znalazł się w gronie założycieli polskiej loży „Kopernik” N 679 (Wielkiej Loży Francji). Działał w masonerii również po zakończeniu wojny. We wrześniu 1939 został przydzielony do Wojskowego Instytutu Naukowo-Oświatowego Ministerstwa Spraw Wojskowych 14.09.1939 poprzez Rumunię przedostał się do Francji. Uczestniczył w rozmowach dotyczących powołania rządu RP gen. Władysława Sikorskiego, a po jego utworzeniu został urzędnikiem w Ministerstwie Skarbu.

Po ewakuacji władz polskich do Wielkiej Brytanii od listopada 1941 był dyrektorem Departamentu Ekonomicznego Biura Prac Ekonomicznych, Politycznych i Prawnych, przekształconego później w Ministerstwo Prac Kongresowych. W latach 1941-1945 zasiadał w redakcji czasopisma „Ekonomista Polski”. Od 1944 wykładał skarbowość na polskim wydziale prawa na Uniwersytecie w Oksfordzie. Działał w PPS na uchodźstwie, od 1941 był członkiem Komitetu Zagranicznego tej partii. Od lutego 1942 zasiadał w Radzie Narodowej RP. Należał do socjalistów krytycznie nastawionych do polityki gen. Władysława Sikorskiego, zwłaszcza postanowień układu Sikorski-Majski, a później przeciwników Stanisława Mikołajczyka. W listopadzie 1944 objął stanowisko ministra informacji w rządzie Tomasza Arciszewskiego (stanowisko to zajmował w kolejnych rządach na uchodźstwie do 1949). Po zakończeniu II wojny światowej pozostał w Wielkiej Brytanii.

W 1947 poparł nowego prezydenta RP Augusta Zaleskiego, za co został usunięty z PPS. W 1950 stanął na czele Związku Socjalistów Polskich i do śmierci stał na czele Komitetu Wykonawczego tej grupy. W 1948 wydał oświadczenie na temat współpracy obywateli polskich z władzami komunistycznymi w kraju. Zasiadał w III i IV Radzie Narodowej RP oraz II i IV Radzie RP, przez pewien czas pełnił funkcję jej przewodniczącego. Opowiedział się przeciw akcji zjednoczeniowej uchodźstwa polskiego, prowadzonej przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego, i odmówił podpisania Aktu Zjednoczenia z 14.03.1954.

W 1972 wszedł w skład powołanej przez prezydenta Stanisława Ostrowskiego Komisji Tymczasowej Okresu Przejściowego, mającej na celu zjednoczenie polityczne uchodźstwa. Był jednym z czołowych publicystów „Wiadomości”, wg Marii Danilewiczowej jednym z ulubionych felietonistów redaktora „Wiadomości” Mieczysława Grydzewskiego. Należał do Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Na początku lat 70. został uhonorowany nagrodami Związku Dziennikarzy RP w Londynie oraz Fundacji im. A. Jurzykowskiego.

Zmarł 24.07.1976 w Penley. Opublikował wspomnienia Czas przeszły dokonany - wg Rafała Habielskiego „jedno z najwybitniejszych dokonań emigracyjnej memuarystyki” oraz: Zasady skarbowości ogólnej (1942), Pokonani zwycięzcy, czyli jak uratować Niemcy (1943), Cele wojenne Polski (1944), O sprawach polskich i o międzynarodowej sytuacji politycznej. Rozmowę przeprowadził i spisał W. Maliniak [J. Wraga-Niezbrzycki] (1946), Dzieje grzechu, czyli od Jałty do przesilenia (1947) oraz zbiory felietonów, publikowanych wcześniej w „Wiadomościach”: Puszka Pandory (1969) i Czas teraźniejszy (1975). Pragierowi przypisuje się ponadto autorstwo broszury Jana Andrzeja Kostki, O przeciwnikach zjednoczenia słów kilkoro (1954). Odznaczony Medalem Niepodległości.

Był żonaty z Eugenią z d. Berke (1888-1964), działaczką socjalistyczną, wiceminister pracy i opieki społecznej w latach 1946-1949, posłanką na Sejm PRL, z którą rozstał się w 1939. Nie miał dzieci. [Był związany ze Stefanią Zahorską, literatką i krytyczką sztuki. - przyp. red.]. 

Marek Gałęzowski

Bibliografia

• Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej półwiecza 1939-1989, wyd. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1999;
• Dziennik czynność Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza, oprac. J. Piotrowski, t. 1-2, Wrocław 2004;
• Friszke A., O kształt niepodległej, Warszawa 1989;
• Friszke A., Machcewicz P., Habielski R., Druga Wielka Emigracja, t. 1-3, Warszawa 1999;
• Habielski R., Adam Pragier, [w:] Leksykon kultury polskiej poza krajem od roku 1939, red. K. Dybciak i Z. Kudelski, t. 1, Lublin 2000;
• Hass L., Wolnomularze polscy w kraju i na świecie. Słownik biograficzny, Warszawa 1999;
• Katelbach T., Rok złych wróżb, Dziekanów Leśny 2005;
• Kisza A., Krzemiński Z., Łyczywek R., Historia adwokatury polskiej, Warszawa 1995;
• Kochański A., Pragier Adam Szymon (1886-1976), Polski Słownik Biograficzny, t. XXVIII, s. 342-346 (bibl.)
• Kto był kim w II RP?, red. nauk. prof. J. M. Majchrowski przy współpr. G. Mazura i K. Stepana, Warszawa 1994, s. 403;
• Lerski J., Emisariusz Jur, Warszawa 1989;
• Lieberman H., Pamiętniki, wstęp i oprac. A. Garlicki, Warszawa 1996;
• Lista adwokatów okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie (Okręg Izby Adwokackiej w Warszawie) na dzień 15 grudnia 1938 r., Warszawa 1938;
• Nagórski Z., Wojna w Londynie, bmw 1985;
• Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski, Warszawa 1990, t. 2-3;
• Polechoński K., Żywot człowieka rozbrojonego, Warszawa-Wrocław 2000;
• Polska emigracja polityczna. Informator (reprint), wstęp S. Cenckiewicz, Warszawa 2004;
• Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 4, M-P, P. Majewski, red. naukowa G. Mazur, Warszawa 2009, s. 428-430 (bibl.);
• Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966;
• Raczyński E., W sojuszniczym Londynie, wyd. 3, Londyn 1997;
• Redzik A., Kotliński T. J., Historia adwokatury, Warszawa 2012;
• Siwik A., Polskie wychodźstwo polityczne. Socjaliści na emigracji w latach 1956-1990, Kraków 2002;
• Stypułkowski Z., Zaproszenie do Moskwy, Warszawa 1991, s. 458;
• Świtalski K., Diariusz 1919-1935, oprac. A. Garlicki, R. Świętek, Warszawa 1992;
• Turkowski R., Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1945-1972, Warszawa 2001;
• Turkowski R., Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1973-1991, Warszawa 2002;
• Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej 1939-1945, red. Z. Błażyński, Londyn 1994;
• Wybór pism emigracji politycznej niepodległej PPS (WRN) 1940-1970, red. naukowa Z. Tkocz, T. Roll, Londyn-Lublin 1994;
• Zahorska S., Przychodź do mnie. Listy do Leonii Jabłonkówny, oprac. i wstęp M. J. Cybulska, Londyn 1998;
• Zientara P., Misja ostatniej szansy, Warszawa 1995;
• Żuczkowski M., Socjaliści polscy w „wojnie o całe jutro świata”, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 7, s. 23-24.

Pierwodruk biogramu ukazał się [w:] Słownik Biograficzny Adwokatów Polskich A-Ż, t. III (zmarli w latach 1945-2010), Warszawa 2018, ss. 197-199. Przedruk za zgodą Naczelnej Rady Adwokackiej.