Sabataj Cwi (Szabtaj Cwi) (01.08.1626 Smyrna – 17.09.1676 Ulcinji) – mistyk żydowski, twórca sabataizmu, największego ruchu mesjańskiego w dziejach judaizmu.

Sabataj Cwi pochodził ze Smyrny w Turcji (obecnie Izmir), gdzie rozpoczął studiowanie Talmudu i kabały. W 1648 r. medytując, doznał iluminacji i odkrył w sobie powołanie mesjańskie. Moment ten można uważać za początek sabataizmu. Jeszcze w tym samym roku w synagodze w Smyrnie dokonał symbolicznych zaślubin z Torą czyli z ukrytą w niej Szechiną. Decydujący wpływ na życie i działalność Sabataja miał kabalista Natan z Gazy (1643–1680), który uznał go za mesjasza, a siebie za jego proroka. Małżeństwu Sabataja Cwi z Sarą (ukraińską Żydówką, ocalałą z pogromu urządzonego w 1648 r. przez Kozaków Bohdana Chmielnickiego), nadał Natan symboliczną treść mistyczną jako elementowi naprawy świata (tikun olam). Według Sabataja właśnie w 1648 r. miało nadejść zbawienie. Później jednak uznał, że nastąpi ono w 1666 roku. Wtedy właśnie wyruszył do Stambułu, by tam koronować się na króla Izraela. Pojawił się na dworze sułtana w turbanie, co miało symbolizować przyjęcie islamu. Nie zrzekł się jednak mesjańskiego mandatu i z ukrycia dalej prowadził mesjańską agitację, przedstawiając konwersję na islam jako etap zbawczej drogi (zbieranie iskier bożych w innych religiach), natomiast Natan uznał ją za mesjańskie działanie w ramach naprawy świata. Po sześciu latach (1672) Sabataj został oskarżony o potajemne praktykowanie judaizmu, do którego miał – według władz tureckich – skłaniać również wyznawców Mahometa. Został aresztowany i osadzony w twierdzy w Dulcingo (obecnie Ulcinj na Pobrzeżu Czarnogórskim), gdzie zmarł.

Nauka Sabataja z punktu widzenia judaizmu ortodoksyjnego jest herezją. Miała ona antynomijno-synkretystyczny charakter, zasadzający się na idei zbawczej konwersji. Była próbą odnowienia judaizmu za pomocą innych religii, których różne elementy wykorzystywała w swojej doktrynie i praktyce. Według tradycji sabataistycznej islam i chrześcijaństwo są „dwoma pantoflami”, w których trzeba iść do zbawienia.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.