Najstarsze ślady istnienia osadnictwa wczesnośredniowecznego na terenie Opatowa odnalezione zostały na dzisiejszych północnych przedmieściach miasta i pochodzą z VIII-XI wieku[1.1]. Prawdopodobnie pierwotnie miejscowość ta była określana mianem Żmigród – od zlokalizowanego we wczesnym średniowieczu na jej wzgórzu lokalnego ośrodka pogańskiego kultu Żmija[1.2]. Po włączeniu w X w. w skład państwa polskiego Opatów stał się jedną z głównych osad Sandomierszczyzny[1.3]. Nazwa Opatów odnotowywana jest od 1189 r.[1.4].

Na wzgórzu żmigrodzkim, gdzie zlokalizowane było wczesnośredniowieczne centrum Opatowa, wzniesiono w XI w. najstarszy tutaj kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny[1.5]. Natomiast z drugiej strony Łukawy, przepływającej przez Opatów, w XII/XIII w. ukończono budowę kolegiaty p.w. św. Marcina. Według niektórych hipotez wzniesiono ją z myślą o stworzeniu w Opatowie diecezji sandomierskiej lub na potrzeby misji na Rusi[1.6].

W 1232 r. Opatów został nadany przez Henryka Brodatego, za zgodą Bolesława Wstydliwego, biskupowi lubuskiemu Wawrzyńcowi[1.7]. Odtąd aż do początków XVI w. dobra opatowskie stanowiły uposażenie poszczególnych biskupów lubuskich.

Nie odnaleziono osobnego aktu stwierdzającego niezbicie nadanie praw miejskich Opatowowi. Znany jest tylko przywilej Leszka Czarnego z 1282 r. wystawiony dla biskupa lubuskiego, Wilhelma, zezwalający mu w jego posiadłościach sandomierskich i krakowskich budować zamki, zakładać miasta oraz nadawać miastom i wsiom prawo niemieckie, któremu aktowi przypisuje się właśnie znaczenie dokumentu lokacyjnego dla Opatowa[1.8].

W pierwszej połowie XIV w. biskup lubuski Stefan II wykupił od kapituły opatowskiej place i domostwa należące do niej, które zlokalizowane były w południowej części Opatowa, koło kolegiaty. Transakcja ta była przeprowadzona w celu przeniesienia centrum Opatowa z okolic wzgórza żmigrodzkiego i kościoła NMP na wzgórze przy kolegiacie. W ten sposób uformowana osada nazwana została, po raz pierwszy w 1328 r., Opatowem Wielkim. Od tego także czasu Opatów nazywany jest bezspornie miastem – oppidum Magnum Oppathow lub civitas Magna Opatow[1.9].

W okresie przynależności do biskupów lubuskich, Opatów został dotknięty najazdami tatarskimi, szczególnie niszczycielski dla miasta okazał się pobyt Tatarów w 1502 r.[1.10]. Od XIV w. Opatów stał się miejscem, w którym odbywały się zjazdy szlachty sandomierskiej, a następnie od końca XV w. zbierał się tu sejmik generalny małopolski i województwa sandomierskiego[1.11]. Natomiast w latach 1467-1472 założono tutaj konwent bernardynów[1.12].

W 1514 r. biskup lubuski Teodor sprzedał dobra opatowskie kanclerzowi wielkiemu koronnemu Krzysztofowi Szydłowieckiemu[1.13]. Odtąd Opatów aż do 1864 r. był szlachecką własnością należąc kolejno do rodów: Tarnowskich, Radziwiłłów, Ostrogskich i Buczackich-Tworowskich, Zasławskich, Wiśniowieckich, Lubomirskich, Sanguszków, ponownie Lubomirskich, Potockich, Rzewuskich, znowu Potockich, Karskich i w końcu Jasińskich[1.14].

Największą świetność Opatów osiągnął za Szydłowieckich i Tarnowskich. W 1538 r. szacuje się że Opatów liczył 3-4 tysiące ludności i był największym miastem województwa sandomierskiego, większym nawet od Sandomierza. Za kanclerza Szydłowieckiego miasto zostało otoczone murami, zaopatrzone w wodociągi, a na przedmieściach w pobliżu klasztoru bernardynów prawdopodobnie wybudowano zamek[1.15]. Od pierwszej połowy XVI w. w Opatowie zaczęli także osiedlać się Żydzi. Dalszy rozwój tego ośrodka zahamował jednak pożar miasta w 1551 r.[1.16].

W XVII w. Opatów znacząco ucierpiał w okresie tzw. potopu szwedzkiego. W następnym stuleciu miasto ponosiło duże straty kolejno w wyniku: wielkiej wojny północnej, konfederacji barskiej, rozbiorów Polski, wojny polsko-rosyjskiej z 1792 r. i insurekcji kościuszkowskiej. W związku bowiem z powyższymi wydarzeniami przez miasto często przechodziły różne wojska: polskie, powstańcze, rosyjskie, szwedzkie, siedmiogrodzkie, pruskie, austriackie i saskie, a każde ich pojawienie się, znaczone było grabieżami i gwałtami na ludności opatowskiej[1.17].

Po trzecim rozbiorze Polski Opatów wszedł w skład monarchii habsburskiej[1.18]. Po wojnie z Austrią w 1809 r. został przyłączony do Księstwa Warszawskiego. Po upadku Księstwa znajdował się w obrębie Królestwa Polskiego. Również w tych niespokojnych czasach miasto ucierpiało z powodu obecności wojsk i prowadzonych działań militarnych. W pierwszej połowie XIX w. Opatów poniósł szkody w związku z wojnami napoleońskimi oraz powstaniem listopadowym[1.19]. Niespokojnie było w mieście również w okresie powstania styczniowego. Do historii przeszła szczególnie bitwa opatowska pomiędzy oddziałami powstańczymi a rosyjskimi z 21 lutego 1864 r.[1.20].

W czasie II wojny światowej na ziemi opatowskiej aktywnie funkcjonowała partyzantka polska[1.21]. Warto odnotować, że w marcu 1943 r. oddział "Jędrusiów", przy współudziale miejscowej partyzantki AK, dokonał udanej akcji odbicia dużej grupy ludzi z więzienia opatowskiego.
Poza tym należy zauważyć, że oprócz Polaków i Żydów, w Opatowie mieszkały także inne grupy etniczne i wyznaniowe. W XIX w. pod panował „istny Babel w Opatowie”[1.22]. W różnych okresach byli bowiem tutaj odnotowywani również Grecy, Ormianie, Niemcy, Czesi, Rosjanie, Francuzi oraz Romowie[1.23].

Od XIX w. nastąpił powolny spadek znaczenia Opatowa. Jednak Opatów w XIX-XX w. ciągle był jednym z głównych ośrodków miejskich, pocztowych, administracyjnych, handlowych i religijnych Małopolski[1.24].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] J. Kuczyński, Wyniki badań archeologicznych nad wczesnośredniowiecznym Opatowem przeprowadzonych przez Muzeum Świętokrzyskie, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego”, t. 6, 1970, s. 445-449; M. Kotas, Świątynia na skrzyżowaniu dróg, „Niedziela Sandomierska”, nr 47(111)/2006, s. 8; M. Florek, Zagadki średniowiecznej historii Opatowa, „Zeszyty Sandomierskie”, nr 15, 2007, s. 19-24.
  • [1.2] E. Kowalczyk, Żmigród w świetle badań historycznych i językowych, [w:] Sandomierz: badania 1969-1973, t. 1, pod red. S. Tabaczyńskiego, Warszawa 1993, s. 83-87; M. Florek, O pozostałościach wierzeń i obrzędów pogańskich w okolicach Sandomierza, „Zeszyty Sandomierskie”, nr 12, 2000, s. 12-13; idem, Zagadki średniowiecznej historii Opatowa, „Zeszyty Sandomierskie”, nr 25, 2007, s. 20-22.
  • [1.3] R. Kubicki, Życie polityczne, [w:] Dzieje regionu świętokrzyskiego od X do końca XVIII wieku, pod red. J. Wijaczki, Warszawa 2004, s. 29-30 i in.
  • [1.4] Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej ś. Wacława, cz. 1: obejmująca rzeczy od roku 1166 do roku 1366, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1874, s. 8; T. Wojciechowski, Szkice historyczne XI wieku, Warszawa 1970, s. 68; F. Faliszewski, Z historii Opatowa, „Ziemia Opatowska”, nr 1, 1986, s. 9.
  • [1.5] F. M. Sobieszczański, Wycieczka archeologiczna w niektóre strony gubernii radomskiej odbyta w miesiącu wrześniu 1851 roku, Warszawa 1852, s. 74; J. M. Wiślicki, Zarysy ziemi opatowskiej i sandomierskiej pod względem historycznym, statystycznym, rolniczym, fabrycznym i handlowym, Warszawa 1862, s. 17; R. Kubicki, Zarys dziejów kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i klasztoru OO. Bernardynów w Opatowie, Kielce-Opatów 2009, s. 23-27.
  • [1.6] J. Szymański, Kanonicy opatowscy w planach polityki ruskiej z przełomu XII i XIII wieku, „Przegląd Historyczny”, t. 56, 1965, z. 3, s. 388-395; Z. Świechowski, Architektura kolegiaty w Opatowie i jej geneza, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, pod red. F. Kiryka, Sandomierz 1985, s. 20 i in.; W. Gałązka, Kapituła kolegiacka w Opatowie w latach 1562-1983, Sandomierz 1997, s. 25-26.
  • [1.7] J. Matuszewski, O biskupstwie lubuskim. Uwagi krytyczno-polemiczne, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 2, 1949, s. 35, 40; J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławetnego Królestwa Polskiego, ks. 6, Warszawa 1973, s. 345-347; R. Kubicki, Stosunki kościelne, kultura i opieka społeczna, [w:] Dzieje regionu świętokrzyskiego, s. 84.
  • [1.8] S. Kuraś, Przywileje prawa niemieckiego miast i wsi małopolskich XIV-XV wieku, Wrocław 1971, s. 191; Zbiór dokumentów małopolskich, wyd. S. Kuraś i I. Sułkowska-Kuraś, cz. 4, Wrocław 1969, s. 19-22 (nr 881); wg: F. M. Sobieszczański, Wycieczka, s. 61-62, 64, przywilej lokacyjny Opatowa wraz z innymi dokumentami dotyczącymi tego miasta zabrali Austriacy w 1800 r.; mógł on także zostać zniszczony podczas pożaru Opatowa w 1551 r., lub przez Szwedów w czasie potopu.
  • [1.9] Zbiór dokumentów małopolskich, cz. 4, nr 907, s. 51; H. Seroka, Herby miast małopolskich do końca XVIII wieku, Warszawa 2002, s. 215-216.
  • [1.10] A. Walawender, Kronika klęsk elementarnych w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1450-1586, t. 2: Zniszczenia wojenne i pożary, Lwów 1935, s. 82-83 (nr 433-434), 89-90 (nr 470-473), 94 (nr 497) i in.
  • [1.11] F. Piekosiński, Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce wieków średnich, Kraków 1900, s. 54; Z. Trawicka, Opatów miejscem obrad sejmiku województwa sandomierskiego, [w:] Opatów. Materiały, s. 135-138; eadem, Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572-1696, Kielce 1985, s. 14-17.
  • [1.12] R. Kubicki, Konwent bernardynów w Opatowie w XV-XVIII wieku. Wybrane zagadnienia społeczno-gospodarcze, [w:] W służbie Bogu i społeczeństwu. Zakony na ziemiach polskich w XVI-XIX wieku, pod red. D. Kupisza, Radom 2004, s. 20-22; R. Kubicki, Zarys dziejów, s. 43-46.
  • [1.13] Matricularum Regni Poloniae summaria, cz. 4: Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548), t. 1: Acta cancellariorum 1507-1548, oprac. T. Wierzbowski, Warszawa 1910, s. 132 (nr 2232, 2233, 2235), 135-136, (nr 2310), 137 (nr 2340), 141 (nr 2428); J. Kieszkowski, Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki. Z dziejów kultury i sztuki zygmuntowskich czasów, t. 1, Poznań 1912, s. 282-284 i in.
  • [1.14] A. Gromek-Gadkowska, Poczet właścicieli dóbr opatowskich, „Ziemia Opatowska”, nr 11, 1993; R. Kubicki, Dobra opatowskie i ich właściciele w latach 1720-1817, [w:] Szlachta i ziemianie między Wisłą a Pilicą w XVI-XX wieku. Studia z dziejów społeczno-gospodarczych, pod red. J. Gapysa, M. Nowaka i J. Pielasa, Kielce 2008, s. 80-89; R. Kubicki, Opatów i dobra opatowskie w drugiej połowie XVIII w., t. 1, Kielce 2008, s. 31-40, 58-79.
  • [1.15] F. Kiryk, Opatów XIII-XVI w., [w:] Opatów. Materiały, s. 28-29 i in.; F. Giedroyć, Z dziejów hygjeny w dawnej Polsce. Wodociągi i kanały miejskie, Warszawa 1910, s. 29; R. Kubicki, „Czystość” w miastach regionu świętokrzyskiego w XVI-XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, r. 53, 2005, nr 3-4, s. 400, 402-403 i in.
  • [1.16] W. Fudalewski, Miasto Opatów podług miejscowych źródeł i podań, Warszawa 1895, s. 26-27.
  • [1.17] Zob. m.in.: Radom i Bar 1767-1768. Dziennik wojennych działań jenerał-majora Piotra Kreczetnikowa w Polsce w r. 1767 i 1768 korpusem dowodzącego i jego wojenno-polityczną korespondencyą z księciem Mikołajem Repninem posłem rosyjskim w Warszawie, Poznań 1874, s. 194 i in.; K. Bartoszewicz, Dzieje insurekcji kościuszkowskiej, Poznań 2002, s. 160.
  • [1.18] R. Kubicki, The city of Opatów and Opatów landed estates under Austrian rule (1794-1809), [w:] Die galizische Grenze 1772-1867: Kommunikation oder Isolation?, Hg. Ch. Augustynowicz, A. Kappeler, Wien 2007; R. Kubicki, Opatów i dobra opatowskie pod panowaniem austriackim (1794-1809), „Czasy Nowożytne”, t. 22, 2009, s. 163-178.
  • [1.19] Zob. m.in.: W. Saletra, Krakowskie i sandomierskie w czas powstania listopadowego. Administracja. Wysiłek zbrojny, postawa społeczeństwa, Sandomierz 2006, s. 269 i in.
  • [1.20] S. Kotarski, Opatów w latach 1861-1864, Opatów 1935, s. 112-129 i in.; E. Kozłowski, Od Węgrowa do Opatowa 3 II 1863 – 21II 1864. Wybrane bitwy z powstania styczniowego, Warszawa 1962, s. 216-235 i in.; idem, Bój o Opatów – 21 luty 1864 r., [w:] Opatów. Materiały, s. 183-192.
  • [1.21] Zob. m.in.: W. Zwiejski-„Jaruga”, Walczyli w Chłopskich Batalionach. Z dziejów podziemnego ruchu ludowego w obwodzie opatowskim (1939-1944), Warszawa 1964; A. Sułowski, U podnóża Gór Świętokrzyskich. Z dziejów obwodu Opatów ZWZ AK 1939-1945, Warszawa 1987.
  • [1.22] J. M. Wiślicki, Zarysy, s. 20-21.
  • [1.23] Zob. m.in.: Z. Guldon, L. Stępkowski, Ludność szkocka i angielska w Polsce w XVII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, r. 30, 1982, nr 2, s. 208-211; Z. Guldon, Żydzi i Szkoci w Polsce XVI-XVIII wieku. Studia i materiały, Kielce 1990, s. 24, 47; P. Sławiński, Parafie prawosławne w Opatowie w latach 1778-1915, Sandomierz 2006, s. 21.
  • [1.24] Zob. m.in.: S. Marcinkowski, Miasta Kielecczyzny. Przemiany społeczno-gospodarcze 1815-1869, Warszawa 1980, s. 23 i in.; S. J. Adamczyk, Gospodarka i społeczeństwo województwa sandomierskiego w latach 1815-1830, Kielce 2004, s. 21, 31 i in.