Najstarsze ślady istnienia osadnictwa wczesnośredniowiecznego na terenie Opatowa odnalezione zostały na dzisiejszych północnych przedmieściach miasta, a pochodzą z VIII–XI wieku. Prawdopodobnie pierwotnie miejscowość była określana mianem Żmigród, ponoć od zlokalizowanego we wczesnym średniowieczu na jej wzgórzu lokalnego ośrodka pogańskiego kultu Żmija. Po włączeniu w X w. w skład państwa polskiego Opatów stał się jedną z głównych osad Sandomierszczyzny. Nazwa Opatów odnotowywana jest od 1189 roku[1.1].

Na wzgórzu żmigrodzkim, gdzie zlokalizowane było wczesnośredniowieczne centrum Opatowa, wzniesiono w XI w. kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Natomiast z drugiej strony Łukawy, przepływającej przez Opatów, w XII–XIII w. ukończono budowę kolegiaty p.w. św. Marcina. Według niektórych hipotez wzniesiono ją z myślą o stworzeniu w Opatowie diecezji sandomierskiej lub na potrzeby misji na Rusi.

W 1232 r. Opatów został nadany przez Henryka Brodatego, za zgodą Bolesława Wstydliwego, biskupowi lubuskiemu Wawrzyńcowi. Odtąd aż do początków XVI w. dobra opatowskie stanowiły uposażenie biskupów lubuskich. Nie odnaleziono osobnego aktu stwierdzającego nadanie praw miejskich Opatowowi. Znany jest tylko przywilej Leszka Czarnego z 1282 r. wystawiony dla biskupa lubuskiego, Wilhelma, zezwalający mu w jego posiadłościach sandomierskich i krakowskich budować zamki, zakładać miasta oraz nadawać miastom i wsiom prawo niemieckie; aktowi temu przypisuje się właśnie znaczenie dokumentu lokacyjnego dla Opatowa[1.2]. Jednakże, wedle Franciszka Maksymiliana Sobieszczańskiego, przywilej lokacyjny Opatowa wraz z innymi dokumentami dotyczącymi tego miasta zabrali Austriacy w 1800 r.; mógł on także zostać zniszczony podczas pożaru Opatowa w 1551 r. albo przez Szwedów w czasie „potopu”[1.3].

W pierwszej połowie XIV w. biskup lubuski Stefan II wykupił od kapituły opatowskiej należące do niej place i domostwa w południowej części Opatowa, koło kolegiaty. Celem tej transakcji było przeniesienie centrum Opatowa z okolic wzgórza żmigrodzkiego i kościoła p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny na wzgórze przy kolegiacie. Uformowana w ten sposób osada nazwana została, po raz pierwszy w 1328 r., Opatowem Wielkim. Od tego także czasu Opatów nazywany jest miastem – oppidum Magnum Oppathow lub civitas Magna Opatow[1.4].

W okresie przynależności do biskupów lubuskich Opatów został dotknięty najazdami tatarskimi; szczególnie niszczycielski dla miasta okazał się pobyt Tatarów w 1502 roku. Od XIV w. stał się miejscem, w którym odbywały się zjazdy szlachty sandomierskiej, a następnie od końca XV w. zbierał się sejmik generalny małopolski i województwa sandomierskiego. W latach 1467–1472 założono konwent bernardynów.

W 1514 r. biskup lubuski Teodor sprzedał dobra opatowskie kanclerzowi wielkiemu koronnemu Krzysztofowi Szydłowieckiemu. Odtąd Opatów aż do 1864 r. był własnością szlachecką, należąc kolejno do rodów: Tarnowskich, Radziwiłłów, Ostrogskich i Buczackich-Tworowskich, Zasławskich, Wiśniowieckich, Lubomirskich, Sanguszków, ponownie Lubomirskich, Potockich, Rzewuskich, znowu Potockich, Karskich, a w końcu Jasińskich.

Największą świetność Opatów osiągnął za Szydłowieckich i Tarnowskich. W 1538 r. liczył 3–4 tys. mieszkańców; był największym miastem województwa sandomierskiego, większym nawet od Sandomierza. Za kanclerza Szydłowieckiego miasto zostało otoczone murami, zaopatrzone w wodociągi, a na przedmieściach w pobliżu klasztoru bernardynów wybudowano prawdopodobnie zamek. Od pierwszej połowy XVI w. w Opatowie zaczęli także osiedlać się Żydzi. Dalszy rozwój zahamował jednak pożar miasta w 1551 roku.

W XVII w. Opatów znacząco ucierpiał w okresie tzw. potopu szwedzkiego. W następnym stuleciu miasto ponosiło duże straty kolejno w wyniku: wielkiej wojny północnej, konfederacji barskiej, rozbiorów Polski, wojny polsko-rosyjskiej z 1792 r. oraz insurekcji kościuszkowskiej. Przez miasto często przechodziły wojska polskie, powstańcze, rosyjskie, szwedzkie, siedmiogrodzkie, pruskie, austriackie i saskie, a każde ich pojawienie się znaczone było grabieżami i gwałtami na ludności.

Po trzecim rozbiorze Polski Opatów wszedł w skład monarchii habsburskiej. Po wojnie z Austrią w 1809 r. został przyłączony do Księstwa Warszawskiego. Po upadku Księstwa znajdował się w obrębie Królestwa Polskiego. Również w tych czasach miasto ucierpiało z powodu obecności wojsk i prowadzonych przez nie działań militarnych. W pierwszej połowie XIX w. Opatów poniósł szkody w związku z wojnami napoleońskimi oraz powstaniem listopadowym. Niespokojnie było w mieście również w okresie powstania styczniowego. Do historii przeszła szczególnie bitwa opatowska pomiędzy oddziałami powstańczymi a rosyjskimi z 21 lutego 1864 roku.

Od XIX w. nastąpił powolny spadek znaczenia Opatowa. W XIX–XX w. ciągle był jednak jednym z głównych ośrodków miejskich, pocztowych, administracyjnych, handlowych i religijnych Małopolski. Warto zauważyć, że oprócz Polaków i Żydów, w Opatowie mieszkały także inne grupy etniczne i wyznaniowe. Zwłaszcza w XIX w. pod panował „istny Babel w Opatowie”, ale w różnych okresach byli tutaj odnotowywani również Grecy, Ormianie, Niemcy, Czesi, Rosjanie, Francuzi oraz Romowie.

W 1867 r. powstał powiat opatowski w składzie guberni radomskiej. W 1884 r. liczył on ok. 101 tys. mieszkańców. Był to region przede wszystkim rolniczy, pod względem przemysłowym słabo rozwinięty, pomimo występowania licznych bogactw naturalnych. Produkcja przemysłowa powiatu wynosiła nieco ponad 1,3 mln rubli, z czego jednak prawie całość – blisko 1,2 mln rubli, przypadła na kilka dużych zakładów: zakłady żelazne w Klimkiewiczowie pod Ostrowcem i w Nietulisku, a także cukrownię w Częstocicach. Były to tereny zaniedbane także pod względem transportowym. Dostęp do sieci kolejowej zapewniała jedynie odnoga Drogi Żelaznej Iwangorodzko-Dąbrowskiej ze stacją w Ostrowcu.

Opatów jako centrum powiatu zachował się rangę także po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Powiat opatowski stał się częścią województwa kieleckiego, a w 1931 r. zamieszkiwało go ok. 186,5 tys. osób. Opatów stracił już pozycję największego ośrodka miejskiego na rzecz uprzemysłowionego Ostrowca [Świętokrzyskiego], liczącego w 1931 r. 25,9 tys. mieszkańców. Zgodnie ze spisem z 1921 r. sam Opatów posiadał 8827 mieszkańców, zamieszkujących w 501 domach. 5462 osoby zadeklarowały wyznanie mojżeszowe, a 3359 – rzymskokatolickie. Pod względem politycznym w latach 20. XX w. przewagę miały partie chłopskie – Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”, potem Stronnictwo Chłopskie. W latach 30. XX w. na pierwsze miejsce wysunął się Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. W 1939 r. Opatów liczył ok. 9,6 tys. mieszkańców, podczas gdy „konkurencyjny” Ostrowiec – już ponad 30 tysięcy.

W czasie II wojny światowej na ziemi opatowskiej aktywnie funkcjonowała partyzantka polska. W marcu 1943 r. oddział „Jędrusiów”, przy współudziale miejscowej partyzantki Armii Krajowej, dokonał udanej akcji odbicia dużej grupy ludzi z więzienia opatowskiego.

Po 1945 r. wznowiono istnienie powiatu opatowskiego w województwie kieleckim, aczkolwiek nie należał do niego już Ostrowiec. Jednostka ta istniała do reformy administracyjnej w 1975 r., kiedy ziemia opatowska została podzielona między nowe województwa tarnobrzeskie i kieleckie, a sam Opatów znalazł się w województwie tarnobrzeskim. Współcześnie, od reformy administracyjnej 1999 r., powiat opatowski znów istnieje jako jednostka w obrębie województwa świętokrzyskiego.

Bibliografia

  • Faliszewski F., Z historii Opatowa, „Ziemia Opatowska” 1986, nr 1.
  • Florek M., Zagadki średniowiecznej historii Opatowa, „Zeszyty Sandomierskie” 2007, nr 15.
  • Fudalewski W., Miasto Opatów podług miejscowych źródeł i podań, Warszawa 1895.
  • Gałązka W., Kapituła kolegiacka w Opatowie w latach 1562–1983, Sandomierz 1997.
  • Gromek-Gadkowska A., Poczet właścicieli dóbr opatowskich, „Ziemia Opatowska” 1993, nr 11.
  • Kotarski S., Opatów w latach 1861–1864, Opatów 1935.
  • Kubicki R., Dobra opatowskie i ich właściciele w latach 1720–1817, [w:] Szlachta i ziemianie między Wisłą a Pilicą w XVI–XX wieku. Studia z dziejów społeczno-gospodarczych, Kielce 2008, ss. 80–89.
  • Kubicki R., Konwent bernardynów w Opatowie w XV–XVIII wieku. Wybrane zagadnienia społeczno-gospodarcze, [w:] W służbie Bogu i społeczeństwu. Zakony na ziemiach polskich w XVI-XIX wieku, Radom 2004.
  • Kubicki R., Opatów i dobra opatowskie pod panowaniem austriackim (1794–1809), „Czasy Nowożytne” 2009, t. 22, ss. 163–178.
  • Kubicki R., Opatów i dobra opatowskie w drugiej połowie XVIII w., t. 1, Kielce 2008.
  • Kubicki R., Zarys dziejów kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i klasztoru OO. Bernardynów w Opatowie, Kielce – Opatów 2009.
  • Kuczyński J., Wyniki badań archeologicznych nad wczesnośredniowiecznym Opatowem przeprowadzonych przez Muzeum Świętokrzyskie, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego” 1970, t. 6.
  • Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985.
  • Sławiński P., Parafie prawosławne w Opatowie w latach 1778–1915, Sandomierz 2006.
  • Sułowski A., U podnóża Gór Świętokrzyskich. Z dziejów obwodu Opatów ZWZ AK 1939–1945, Warszawa 1987.
  • Szymański J., Kanonicy opatowscy w planach polityki ruskiej z przełomu XII i XIII wieku, „Przegląd Historyczny” 1965, t. 56, z. 3, ss. 388–395.
  • Wiślicki J. M., Zarysy ziemi opatowskiej i sandomierskiej pod względem historycznym, statystycznym, rolniczym, fabrycznym i handlowym, Warszawa 1862.
  • Zwiejski W. „Jaruga”, Walczyli w Chłopskich Batalionach. Z dziejów podziemnego ruchu ludowego w obwodzie opatowskim (1939–1944), Warszawa 1964.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej ś. Wacława, cz. 1: obejmująca rzeczy od roku 1166 do roku 1366, red. F. Piekosiński, Kraków 1874, s. 8.
  • [1.2] Zbiór dokumentów małopolskich, red. S. Kuraś, I. Sułkowska-Kuraś, cz. 4, Wrocław 1969, ss. 19–22, nr 881.
  • [1.3] Sobieszczański F. M., Wycieczka archeologiczna w niektóre strony guberni radomskiej odbyta w miesiącu wrześniu 1851 roku, Warszawa 1852, ss. 61–64.
  • [1.4] Zbiór dokumentów małopolskich, red. S. Kuraś, I. Sułkowska-Kuraś, cz. 4, Wrocław 1969, s. 51, nr 907.