Szolem Alejchem

Szolem Alejchem - Dane osobowe
Data urodzenia: 2 marca 1859
Miejsce urodzenia: Perejasław
Data śmierci: 13 maja 1916
Miejsce śmierci: Nowy Jork
Zawód: pisarz
Powiązane miejscowości:

Szolem Alejchem, właśc. Szolem Rabinowicz (02.03.1859 Perejasław – 13.05.1916 Nowy Jork) – powieściopisarz, nowelista, dramaturg i publicysta. Zaliczany wraz z Mendele Mojcher Sforimem i Icchokiem Lejbem Perecem do wielkiej trójki klasyków literatury jidysz. Tworzył również w języku hebrajskim i rosyjskim.

Urodzony w domu, na który oddziałały tradycje haskali, otrzymał zarówno tradycyjne wychowanie religijne (cheder) i wykształcenie świeckie. W młodości był prywatnym nauczycielem rosyjskiego oraz przedmiotów świeckich, a także pełnił urząd rabina rządowego (1880–1883). Twórczość pisarską rozpoczynał jako autor hebrajski, współpracownik pism „Ha-Cefira” i „Ha-Melic”. Od 1883 r. tworzył w jidysz, publikując pod pseudonimem Szolem Alejchem. W 1889 r. założył rocznik literacki „Di Jidisze Folks-Bibliotek” (1889, 1890), który odegrał olbrzymią rolę w unowocześnieniu literatury jidysz, a ogłoszenie jego pierwszego tomu (autorami byli m.in. Mendele Mojcher Sforim, Icchok Lejb Perec, Dawid Friszman) stało się wydarzeniem kulturalnym i literackim. W latach 90. XIX w. zbliżył się do syjonizmu, pisywał broszury propagandowe i publikował w prasie jidysz o tej orientacji. Po pogromach 1905 r. zdecydował się opuścić Rosję i odtąd wędrował pomiędzy Ameryką i Europą.

Twórczość Szolema Alejchema uznawana jest za zapis życia żydowskiego w Europie Wschodniej w okresie wielkich przeobrażeń: industrializacji, urbanizacji, masowej emigracji do Ameryki. Wyróżnia się w niej cztery okresy. Pierwszy przypada na lata 1883–1892. Pisarz próbował swych sił w różnych językach (hebrajski, rosyjski, jidysz) i różnych gatunkach literackich (m.in. w poezji), rychło skupił się wszakże na powieści (Cwej sztejner, jid. Dwa kamienie, 1883; Sender Blank un zajn gezindl (jid. Sender Blank i jego rodzina, 1888) oraz felietonie. Walczył o poziom kultury jidysz i ustanawiał tradycje w tym zakresie. Szczególnie cenił powieść, lecz jej konwencje (dominacja historii miłosnej) uważał za niezgodne z tradycyjnym żydowskim stylem życia i w utworach Stempenju (1885), Josele Sołowiej (1889) stworzył typ „romansu żydowskiego” osadzonego w realiach życia tradycyjnego. Ważnym doświadczeniem warsztatowym i osiągnięciem artystycznym były felietony.

Drugi okres to lata 1893–1898. Pisarz ogłosił serię opowieści epistolarnych Menachem Mendl (1892, 1895, kontynuowana do 1913), wykorzystującą doświadczenia warsztatu felietonisty. Rozpoczął również serię monologów Tewje der Milchiker (jid. Tewje Mleczarz, 1894, kontynuowana do 1916), w której stworzył niepowtarzalną postać ludowego bohatera.

Okres trzeci, lata 1899–1905: twórczość Szolema Alejchema obejmuje monologi, opowiadania fantastyczne, opowieści związane ze świętami żydowskimi, utwory dla dzieci i cykl poświęcony Kasrylewce. Mistrzostwem odznaczają się zwłaszcza monologi, w których sposób mówienia bohaterów, żywy idiomatyczny jidysz, łączenie tragizmu z komizmem tworzą specyficzną jakość. W cyklu o Kasrylewce stworzył pisarz archetyp żydowskiego wschodnioeuropejskiego sztetlu (Di klejne menczelech mit klejne hasoges, 1902–1904; Dos naje Kasrilewke, 1901; Kasrilewke nisrofim, 1903–1910).

Czwarty okres przypada na lata 1906–1916. Pisarz powrócił do formy powieści, wydając Di blondżendike sztern (jid. Błądzące gwiazdy, 1909–1911), Der blutiker szpas (jid. Krwawy żart, 1912–1913), Motl Pejsie dem chazns (jid. Motel syn kantora Pejsie, 1907–1916) i Funem jarid (jid. Z jarmarku, 1913), sięgał również po dramat Di goldgreber (Der ojcer) (1908) i Dos grojse gewins (jid. Wielka wygrana, 1915).

Szolem Alejchem jest pisarzem jidysz najobficiej tłumaczonym na język polski; w przekładzie ukazały się m.in. Muzykant (1900), Miliony (1903), Notatki komiwojażera (1925), Motel, syn kantora (1958), Krawiec zaczarowany (1959), Dzieje Tewji Mleczarza (1960), Marienband (1967), Z jarmarku (1989). Światową sławę zdobyła autorska inscenizacja monologów Tewje Mleczarz (wersja musicalowa Jerry’ego Bocka Skrzypek na dachu, wyst. 1964, wyst. pol. 1983, ekranizacja Normana Jewisona 1971), do stałego repertuaru teatralnego weszły komedie Di goldgreber (jid. Poszukiwacze złota, 1908), Dos grojse gewins (jid., Wielka wygrana, 1915), Szwer cu zajn a jid (jid. Trudno być Żydem, 1914, na podstawie powieści Der blutiker szpas, jid. Krwawy żart).

Eugenia Prokop-Janiec

Tekst powstał na podstawie książki „Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon”, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001. 

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.