Różański Jacek, właśc. Józef Goldberg (13.07.1907 Warszawa – 21.07.1981 Warszawa) – prawnik, komunista. 

Różański urodził się jako syn Abrahama Goldberga, redaktora naczelnego żydowskiej gazety „Hajnt”, i Chany Różańskiej. Po rozstaniu rodziców w 1909 r. Józef pozostał z matką, natomiast starsze rodzeństwo zamieszkało z ojcem. Kształcił się w żydowskim gimnazjum Chinuch. W VI klasie został jednak wydalony ze szkoły za organizację nielegalnego kółka samokształceniowego o orientacji marksistowskiej. Otrzymał jednak zgodę na powrót i zdanie matury. W 1925 r. rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Już w czasie studiów związał się ze Związkiem Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (ZNMS). Po wyłonieniu się z ZNMS Organizacji Młodzieży Socjalistycznej (OMS) „Życie” działał w tej nowej organizacji. Niedługo potem wstąpił do Związku Młodzieży Komunistycznej (ZMK), a następnie do Komunistycznej Partii Polski (KPP). Pracował w Centralnym Biurze Żydowskim. Po ukończeniu studiów pracował początkowo jako aplikant sądowy. 

Wiadomo, że już na studiach współpracował z Ludowym Komisariatem Spraw Wewnętrznych ZSRS (NKWD). Natomiast podczas praktyk w sądzie informował KPP o szczegółach procesu brzeskiego. W 1936 r. Goldberg zdał egzamin adwokacki i prowadził własną kancelarię. Aktywnie działał w strukturach krajowych KPP, wyjeżdżał również za granicę gromadząc informacje na temat emigracji Żydów do Palestyny. 

Po wybuchu II wojny światowej przedostał się na tereny zajęte przez wojska ZSRS. W Kostopolu pracował dla NKWD. Od 1940 r. przebywał we Lwowie, gdzie pracował dla Oddziału Politycznego NKWD dla polskich jeńców. Po inwazji III Rzeszy na ZSRS Goldberg wstąpił do Armii Czerwonej, został jednak szybko cofnięty do NKWD i do 1943 r. pracował jako funkcjonariusz na dalekim wschodzie kraju. W 1944 r. powołano go do III Dywizji im. Romualda Traugutta, przy której ukończył szkołę oficerów polityczno-wychowawczych. Pracował w redakcji gazety dywizyjnej „Na Zachód”, a następnie – gazety I Armii „Zwyciężymy”. W kwietniu 1944 r. walczył ze swoją dywizją na Wołyniu, a w sierpniu w okolicach Warki i Magnuszewa, gdzie został ranny. Przeniesiono go wówczas do Resortu Bezpieczeństwa Publicznego przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego (PKWN). W tym właśnie czasie zapewne przyjął nazwisko panieńskie matki – Różański i zmienił imię na Jacek. W styczniu 1945 r. wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Był kapitanem i kierownikiem VIII Wydziału Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). Po dwóch latach otrzymał awans na pułkownika i stanowisko dyrektora Departamentu Śledczego. 

Jego praca w Departamencie Śledczym przypadła na apogeum epoki stalinowskiej. Różański wprowadził sadystyczne tortury więźniów, egzekucje, pokazowe procesy komunistów oskarżanych o działalność agenturalną, patriotów i działaczy polskiego podziemia niepodległościowego. 

Dopiero po śmierci Stalina w marcu 1953 r. rozpoczął się proces przemian. W grudniu 1953 r. uciekł z Polski na Zachód zastępca dyrektora X Departamentu MBP – Józef Światło, który w Radiu Wolna Europa odsłonił „kulisy bezpieki i partii”. 5 marca 1954 r. zwolniono Różańskiego z zajmowanego stanowiska. Początkowo pracował w Zespole Programu Zagranicznego Polskiego Radia, a następnie przez krótki czas stał na czele Państwowego Instytutu Wydawniczego. W listopadzie 1954 r. wszczęto śledztwo, a Różański został aresztowany. Skazano go dwukrotnie na 5 lat więzienia. W 1957 r. proces został wznowiony i tym razem Różański otrzymał wyrok 15 lat pozbawienia wolności. Wyszedł z więzienia w 1964 r. na mocy prawa łaski Rady Państwa. Przez kolejnych 5 lat do emerytury pracował jako urzędnik w Mennicy Państwowej.

Zmarł w 1981 r. i został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie.  

Bibliografia:

• Józef Różański (pierwotnie Goldberg), [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny [online] http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-rozanski-pierwotnie-goldberg [dostęp: 04.10.2016].