Osadnictwo żydowskie w Dobrodzieniu sięga XVIII wieku. Żydzi pojawili się tu, jak przypuszczają badacze, zapewne przed rokiem 1729[1.1]. Być może ich pojawienie się w Dobrodzieniu miało związek z wydaniem w maju 1713 r. przez cesarza Karola VI edyktu tolerancyjnego (Toleranzpatent), który zezwalał Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego.

Podczas pierwszej wojny śląskiej w 1742 r. większość Śląska znalazła się pod panowaniem Królestwa Pruskiego (z wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego i księstwa opawskiego). W 1781 r. wybudowano w Dobrodzieniu drewnianą synagogę. Według pruskiej statystyki z 1787 r. żyło tu 120 Żydów[1.2].

W latach 20. XIX w. w Dobrodzieniu wybudowano szpital żydowski. Znajdował się on w pobliżu synagogi[1.3]. W 1830 r. otworzono żydowską szkołę. W 1831 r. bankier Michael Schlesinger z Wrocławia wspomógł finansowo szpital w Dobrodzieniu. Od 1848 r. pracował w nim dr Adolf Landsberg, a od 1866 roku dr Dawid Graupner, w latach 1873–1879 – dr Jakub Gross i od 1880 r. – dr Oskar Stoll[1.4].

W 1846 r. w wielkim pożarze miasta spłonęła synagoga[1.1.4]. W 1848 r. wybudowano nową synagogę, a w 1858 r. – mykwę[1.1.4]. W 1849 r. w mieście żyło 233 Żydów[1.5].

W 1863 r. w Dobrodzieniu otworzono dwuklasową szkołę żydowską, która znajdowała się przy synagodze. W 1878 r. uczęszczało do niej 36 uczniów[1.6]. W 1866 r. otworzono sierociniec żydowski, sfinansowany przez Johanne Friedlander[1.7]. Znajdował się on przy ul. Ogrodowej[1.8].

Na przełomie XIX i XX w. rozpoczęła się emigracja śląskich Żydów na Zachód. Z tego powodu w 1896 r. liczba Żydów w mieście zmalała do 175 [1.1.5].

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego większość Żydów śląskich zdecydowanie opowiadała się po stronie Niemiec. W owym czasie wielu z nich decydowało się na wyjazd na Zachód, najczęściej do wielkich ośrodków miejskich w Niemczech. Proces ten dotyczył także Dobrodzienia. W plebiscycie z 1921 r. mieszkańcy miasta oddali 1664 (79,5%) głosów za pozostaniem Dobrodzienia w Niemczech i 430 (20,5%) głosów za Polską. W wyniku głosowania miasto pozostało w Niemczech. W 1927 r. żyło tu 53 Żydów[1.1.5].

Akcję bojkotu antyżydowskiego w Dobrodzieniu przeprowadzono – podobnie jak w całych Niemczech – w sobotę 1 kwietnia 1933 roku. Antysemickie ustawy oraz nasilające się incydenty skłaniały wielu Żydów do opuszczania Śląska i udania się do zachodniej Europy albo Stanów Zjednoczonych. Pomimo to w 1933 r. w mieście żyło jeszcze 38 Żydów.

W Dobrodzieniu podczas „nocy kryształowej” naziści zniszczyli sklep Siednerów na rynku. Tutejszą synagogę wcześniej sprzedano miejscowej powiatowej kasie oszczędności. Wkrótce potem budynek rozebrano[1.9]. Prześladowania zmusiły większość dobrodzieńskich Żydów do emigracji na Zachód. Przeprowadzony w maju 1939 r. spis powszechny ustalił, że w Dobrodzieniu mieszkało jeszcze 14 Żydów (sześciu mężczyzn i osiem kobiet) oraz 3 osoby uznane za tzw. mieszańców żydowskich[1.10].

Nie znamy losów ostatnich Żydów z Dobrodzienia. Możemy tylko przypuszczać, że ok. 1940 r. zostali wywiezieni do jednego z gett w Generalnym Gubernatorstwie albo w Zagłębiu Dąbrowskim. Mogli także bezpośrednio trafić do któregoś z obozów pracy przymusowej.

Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Dobrodzieniu nie zdołała się odrodzić.

Nota bibliograficzna

  • Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T, Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008.
  • Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004.
  • Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Guttentag, Ratibor 1882.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 112.
  • [1.2] Ładogórski T., Generalne tabele statystyczne Śląska 1787 roku, Wrocław 1954, s. 103.
  • [1.3] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 36.
  • [1.4] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 94.
  • [1.1.4] [a] [b] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 94.
  • [1.5] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 95.
  • [1.6] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 88.
  • [1.7] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 41.
  • [1.8] Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Guttentag, Ratibor 1882, s. 315.
  • [1.1.5] [a] [b] Osadnik I., Dobrodzień. Monografia miasta 13741939 w świetle literatury niemieckiej i polskiej, Dobrodzień 2004, s. 95.
  • [1.9] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T, Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 113.
  • [1.10] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T, Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 112.