Hanna Hirszfeldowa – (17.07.1884, Wilczkowice – 20.02.1964, Wrocław) – profesor medycyny, pediatra 

Hanna Hirszfeldowa z domu Kasman urodziła się 17 lipca 1884 roku w majątku Wilczkowice w powiecie warszawskim[1.1] w rodzinie Saula (Pawła) Kasmana i Sary (Sabiny) z domu Gesundheit[1.2]. Po ukończeniu edukacji w gimnazjum w Łodzi, w roku 1900 rozpoczęła studia medyczne w Montpellier. Potem (1902–1908) kontynuowała naukę w Paryżu i Berlinie[1.3].

W Berlinie zetknęła się z poznanym jeszcze w Łodzi Ludwikiem Hirszfeldem (1884–1954). Zaintrygowała go, bo „wyróżniała się pośród swoich rówieśniczek jakąś pełną powagi słodyczą, ciągnącą ku niej nie tylko Ludwikowe oczy”[1.4]. Młodych połączyło niebawem głębokie uczucie i choć rodzice Ludwika nalegali, aby najpierw ukończył studia, młodzi zawarli cywilny związek małżeński w 1905 r., jeszcze w trakcie nauki[1.5]. Po ślubie kontynuowali studia, a Hanna dodatkowo wzięła na swoje barki utrzymanie rodziny, zarabiając udzielaniem korepetycji z języka francuskiego. Dodatkowo mogła liczyć na wsparcie finansowe matki[1.6]. Hanna Hirszfeldowa ukończyła studia w 1908 r., uzyskując stopień doktora medycyny. Została asystentką w klinice pediatrycznej w Heidelbergu, gdzie pracowała do 1911 roku.

Niebawem Hirszfeldowie przenieśli się do Zurychu. Ludwik został zatrudniony w Instytucie Higieny, a Hanna w Klinice Dziecięcej pod okiem Emila Feera[1.7]. Jej kolejne miejsca pracy to: Klinika Chorób Wewnętrznych, Klinika Neurologiczna Uniwersytetu w Heidelbergu, Klinika Dziecięca Uniwersytetu w Zurychu.

Już wtedy wraz z mężem zajmowała się badaniami krwi. Analizowała zmiany czerwonych krwinek przy niedokrwistości, zmiany zachodzące w krwinkach białych przy wstrząsie anafilaktycznym oraz u dzieci chorujących na gruźlicę, krzywicę i tężyczkę. Znalazło to potwierdzenie w tematach jej doktoratów: Wkład do morfologii krwinek białych w Berlinie i Przerostowe zwężenie odźwiernika i pierwsza operacja Rammstedta w Neapolu. Obszarem zainteresowań Hirszfeldowej była pediatria, szczególnie hematologia dziecięca i leczenie alergii.

Poza działalnością naukową, Hirszfeldowa podejmowała również inne przedsięwzięcia. Kiedy wybuchła Wielka Wojna, przygotowywała – współpracując ze szwajcarskim Czerwonym Krzyżem – pielęgniarki do pracy wśród żołnierzy walczących na froncie. Była kierownikiem specjalnego polskiego kursu sanitarnego zorganizowanego w szpitalu dziecięcym[1.8].

Kiedy w 1915 r. Ludwik Hirszfeld podjął decyzję o wyjeździe do Serbii, wbrew woli męża troszczącego się o jej bezpieczeństwo postanowiła do niego dołączyć. Rozpoczęła pracę w szpitalu polowym, gdzie była jednocześnie lekarką i pielęgniarką. Organizowała dezynfekcję, leczyła, edukowała. Sytuacja stała się bardzo ciężka, gdy w Serbii wybuchła epidemia tyfusu plamistego. Hirszfeld zajął się wówczas tworzeniem szpitala i pracowni bakteriologicznej. Udało mu się z sukcesem zakończyć prace nad szczepionką, która okazała się skuteczna w zwalczaniu epidemii tyfusu plamistego. Żona wspierała go w pracy, wspólnie szkolili personel, organizowali oświatę zdrowotną. Jej zaangażowanie budziło powszechny podziw i szacunek otoczenia.

Kiedy wojska austriackie zajęły Serbię, Hirszfeldowie wraz z wycofującą się armią zostali ewakuowani do Albanii, potem na wyspę Korfu, a dalej przez Włochy do Szwajcarii. Na zaproszenie serbskiego rządu na uchodźstwie udali się do Grecji. Miejscem ich pracy stały się Saloniki, gdzie zorganizowali laboratorium bakteriologiczne, a Ludwik Hirszfeld zarządzał Kliniką Chorób Zaraźliwych w Salonikach, szkolił lekarzy i personel medyczny. Wspólnie prowadzili badania nad grupami krwi, wykorzystując fakt, że w szpitalu przebywali żołnierze różnych narodowości. Efekty tych pionierskich działań zostały opublikowane w czasopiśmie „The Lancet”[1.9]. Stały się punktem wyjścia do stworzenia podstaw nauki, zwanej współcześnie seroantropologią.

Z Salonik pojechali do Zurychu, gdzie pracowali naukowo w Klinice Pediatrycznej i w uniwersyteckim Zakładzie Higieny. Zaczęli jednak rozważać decyzję o wyjeździe do Polski. Hirszfeld nalegał, podkreślając, że „w ojczyźnie ma się przeszłość i przyszłość, na obczyźnie tylko teraźniejszość”[1.10]. Hanna, choć była sceptyczna, nie sprzeciwiała się i zaakceptowała decyzję męża. Zawsze wyznawała zasadę, że „zawsze decyduje ten, komu bardziej zależy”[1.11].

Jesienią 1919 r. powrócili do Polski i zamieszkali w Warszawie. Wynajęli małe mieszkanie przy Marszałkowskiej 49. Hanna Hirszfeldowa pracowała jako lekarz szkolny, potem jako pediatra w ubezpieczalni społecznej, w ambulatorium warszawskiej Kasy Chorych. W latach 1922–1939 była ordynatorką w Klinice Pediatrii Uniwersytetu Warszawskiego[1.12]. Aktywnie działała w warszawskim oddziale Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego[1.13]. 12 sierpnia 1920 r. urodziła się ich jedyna córka – Maria[1.14]. Hanna łączyła opiekę nad dzieckiem z pracą zawodową, a jednocześnie prowadziła wraz z mężem badania naukowe. W okresie międzywojennym opublikowała kilka prac dotyczących chorób wieku dziecięcego[1.15]. Swoją postawą i zaangażowaniem dawała dowód, że kobieta może nie tylko godzić pracę zawodową z życiem rodzinnym, ale też rozwijać się naukowo.

Hirszfeldowie zrealizowali też prywatne marzenie, w 1930 r. zamieszkali w wybudowanym za gromadzone oszczędności domu z ogrodem na Saskiej Kępie (willa przy ul. Obrońców 27). Maria zdała maturę i w 1938 r. rozpoczęła studia na Sorbonie.

Ostatnie lato w wolnej Polsce rodzina spędziła w Jadwisinie i Wiśle. Szczęśliwe życie przerwał wybuch wojny. Choć coraz trudniej było realizować plany naukowe, Hanna Hirszfeldowa nadal aktywnie pracowała w przychodni ubezpieczalni i w żłobku, organizowała ambulatorium i pomagała rannym, kierowała ośrodkiem ratownictwa sanitarnego, zorganizowała prowizoryczny szpital w szkole na Saskiej Kępie. Udało jej się przygotować kilka prac z zakresu nauk medycznych[1.16].

Okupacja rządziła się jednak swoimi prawami. Początkowo Hirszfeldom udało się wyreklamować z nakazu zamieszkania na terenie getta. Rysowała się nawet perspektywa wyjazdu z okupowanej Polski. W Stanach Zjednoczonych Arthur i Elli Coco, współpracownicy z Instytutu w Heidelbergu, zbierali finanse na ich podróż do Ameryki. Zabiegi o uzyskanie zgody na wyjazd zakończyły się niepowodzeniem. O ułatwienie im wyjazdu z Polski zabiegała też ambasada Jugosławii.

W uznaniu zasług z czasów I wojny światowej nadano mi honorowe obywatelstwo Jugosławii. Hirszfeldowie nie skorzystali jednak z tej oferty i nie wyjechali.

W 1941 r. zostali przesiedleni do getta. Hirszfeldowie (prezentujący raczej obojętny stosunek do religii) wraz z córką Marią znaleźli się w grupie ochrzczonych Żydów i trafili pod opiekę katolickiego księdza Marcelego Godlewskiego[1.17]. Zamieszkali na plebanii kościoła Wszystkich Świętych na pl. Grzybowskim[1.18].

Podobnie jak inni lekarze, Ludwik zajął się pomocą chorym i zwalczaniem epidemii. Stworzył stację krwiodawstwa, prowadził wykłady na kursach medycznych. Hanna pracowała w szpitalu zakaźnym, próbując – mimo braku leków – zwalczać gruźlicę, czerwonkę oraz chorobę głodową. Była ordynatorem oddziału niemowlęcego tamtejszej filii żydowskiego szpitala Bersonów i Baumanów na Lesznie. „Właściwie pozbawiona środków, walczyła tam z gruźlicą, skrajną chorobą głodową, awitaminozami, różnymi chorobami zakaźnymi, przede wszystkim z durem plamistym”[1.19].

Dzięki pomocy wielu osób w lipcu 1942 r. udało się Hirszfeldom wydostać z getta[1.20]. Najpierw opuścił je Ludwik z córką, potem Hanna. Trafili do kryjówki na Żoliborzu, potem opuścili stolicę i ukrywali się, m. in. w Wesołej, Szczytnikach, Nowym Korczynie i Kamiennej. W styczniu 1943 r. zmarła na anoreksję w wieku 23 lat Maria Hirszfeldówna. Została pochowana we wsi Kocina, pod fałszywym nazwiskiem Maria Halecka[1.21]. Po śmierci córki Hirszfeldowie przenieśli się do Miłosnej, a potem do wsi Lipka w powiecie wołomińskim.

Jeszcze przed zakończeniem wojny, w 1944 r. wyjechali do Lublina i zaangażowali w organizowanie Wydziału Lekarskiego na tworzonym Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej. Hanna objęła Katedrę Pediatrii i zorganizowała (wspólnie z Witoldem Klepackim i Ireną Kmitową) Klinikę Pediatryczną. 13 stycznia 1945 r. uzyskała habilitację z pediatrii na podstawie pracy Zagadnienia konstytucjonalne w chorobach zakaźnych wieku dziecięcego. 1 lipca otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego[1.22]. W listopadzie 1945 r. została kierownikiem Katedry Pediatrii. 

hanna-hirszfeld_gbl.jpg

Niebawem Hirszfeldowie podjęli decyzję o wyjeździe do Wrocławia, gdzie osiedlili się na stałe. Hirszfeldowa została kierownikiem Katedry Pediatrii. Zaangażowała się w działalność charytatywną, kwestując na rzecz domów dziecka. W latach 1946–1947 była dyrektorką Miejskiego Szpitala dla Dzieci, gdzie zorganizowała Klinikę Pediatryczną[1.23]. Był to pierwszy po wojnie Oddział Dziecięcy na Dolnym Śląsku. Było tam laboratorium i kuchnia mleczna (w tym punkt zbiórki naturalnego pokarmu kobiecego). Jako propagatorka karmienia piersią, „gorąco namawiała i uczyła matki, żeby karmiły dzieci piersią, a nadmiar pokarmu oddawały do zlewni mleka kobiecego dla chorych i najsłabszych dzieci. To właśnie dla tych dzieci profesor Hirszfeldowa zorganizowała pierwszą w Polsce przykliniczną zlewnię mleka kobiecego”[1.24].

Organizując placówkę, dobierała personel złożony zarówno z polskich, jak i niemieckich lekarzy. Pod tym względem obce jej były uprzedzenia czy wrogość do narodu niemieckiego. Z równym zaangażowanie leczyła polskie i niemieckie dzieci. Nie tylko dążyła do zapewnienia opieki pediatrycznej, zabiegała też, by klinika uniwersytecka stała się ośrodkiem badawczym.

W 1946 r., na zaproszenie American Association of University Women[1.25], Hirszfeldowie wyjechali na kilka miesięcy do Stanów Zjednoczonych. Hanna kwestowała w amerykańskich instytucjach dobroczynnych na rzecz odbudowy pediatrii w Polsce. Chciała przede wszystkim zdobyć książki dla kliniki oraz wsparcie dla idei założenia szkoły pielęgniarskiej we Wrocławiu. Udało jej się przywieźć do kraju bogaty zbiór książek i czasopism, ale poszukiwanie wsparcia w tworzeniu szkoły zakończyło się fiaskiem. Jak stwierdziła z żalem: „Fundacja Rockefellera nie chce inwestować”[1.26]. Hirszfeld dostał w Stanach Zjednoczonych kilka propozycji pracy w laboratoriach. Nie skorzystali z tych możliwości i wrócili do Wrocławia.

Z inicjatywy Hirszfeldowej w 1947 r. przy klinice uruchomiono żłobek i pierwszą w Polsce szkołę pielęgniarską PCK. Współtworzyła też wrocławski oddział Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego i została jego pierwszą przewodniczącą.  W 1950 r. Hirszfeldowie podpisali List otwarty do amerykańskich naukowców zawierający apel o delegalizację bomby atomowej[1.27], była członkiem Rady Naukowej Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej tamtejszej placówki PAN[1.28]. Działała w Polskim Towarzystwie Pediatrycznym, we Wrocławskim Towarzystwie Naukowym, Polskim Towarzystwie Reumatologicznym, Polskim Towarzystwie Mikrobiologów, Instytucie Matki i Dziecka. Była jednym z redaktorów czasopisma „Pediatria Polska”, które wydawało Polski Towarzystwo Pediatryczne i Instytut Matki i Dziecka. Prowadziła kursy dokształcające pediatryczne, w których uczestniczyło 36 lekarzy[1.29]. W 1949 r. została profesorem zwyczajnym. Była promotorem i recenzentem licznych prac doktorskich i habilitacyjnych.

Hirszfeldowie byli niewątpliwie wyjątkowym, kochającym i doskonale rozumiejącym się małżeństwem. Uzupełniali się w pracy zawodowej, wspierali w działaniach naukowych. Hanna sprawdzała i poprawiała każdą pracę męża. Charakterystyczne cechy jej stylu można było ponoć odnaleźć w jego przemowach i wykładach. Tłumaczyła też teksty męża[1.30]. To ona zmobilizowała go do wygłaszania odczytów, grożąc rozwodem, jeśli będzie czytał je ze skryptów[1.31]. Po jego śmierci porządkowała notatki i przygotowywała pozostawione w rękopisie prace do druku[1.32].

Tworzyli jedność, choć z pozoru byli przeciwieństwami. Hirszfeld zapalał się, dawał ponieść nowym pomysłom, ona starała się nieco gasić ten ogień, ale jednocześnie zawsze niezwykle mądrze wspierała męża. Niewątpliwie była świadoma specyfiki życia żony uczonego, podkreślała bowiem, że

„Uczony nie jest najgorszym mężem (…). Na szczęście uczony jest dzieckiem, ale jako pediatra muszę zapewnić, że trudnym do wychowania. (…) uczeni lubią sekretarki. Otóż radzę, by taką sekretarką była żona. Droga do serca uczonego prowadzi bowiem… przez maszynę do pisania. Przyrząd ten należy zawsze mieć blisko siebie (…). Albowiem natchnienie nawiedza uczonego w najbardziej niespodziewanych porach. Pod tym względem żona uczonego nie ma chwili spokoju”[1.33]

Podchodziła do męża z ogromną wyrozumiałością, potrafiła mu wybaczyć, że idee naukowe bywały dla niego często ważniejsze niż rodzina. W tej sytuacji to ona brała na swoje barki sprawy codzienne. „Nie była jedynie żoną swojego znanego męża”[1.34].

Ludwik Hirszfeld zmarł 7 marca 1954 r., został pochowany na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu. Hanna z pietyzmem porządkowała jego materiały, zabiegała o wydanie drukiem prac męża, starała się upowszechnić jego dokonania[1.35]. Warto jednak pamiętać, że sama miała też znaczący dorobek naukowy, ponad 100 prac z zakresu pediatrii, hematologii, serologii, immunologii, genetyki i farmakologii[1.36]

Do końca życia była niezwykle aktywna, działała w wielu organizacjach i stowarzyszeniach. Była członkiem Komisji Międzynarodowej Pomocy Dzieciom, Międzynarodowego Towarzystwa Pediatrycznego, Towarzystwa Pediatrycznego Paryskiego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, prezesem Wrocławskiego Oddziału PTP i Międzynarodowego Towarzystwa Hematologów. Jej praca i zaangażowanie spotkały się z uznaniem. Odznaczona została Orderem Sztandaru Pracy I Klasy, Krzyżem Kawalerskim i Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Państwową Nagrodą II stopnia, odznaką „Za Wzorową Pracę w Służbie Zdrowia”[1.37], serbskim Orderem św. Sawy, francuskim Złotym Medalem Epidemicznym[1.38].

Ceniono ją także w międzynarodowym środowisku lekarskim. Współpracowała z Komitetem Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia[1.39]. Od 1946 r. była także jednym z ekspertów ds. zdrowia matki i dziecka WHO. W 1947 r. była przedstawicielką Ministerstwa Zdrowia przy Delegacji Międzynarodowego Funduszu Pomocy Dzieciom[1.40].

W 1962 r. została honorowym członkiem Czechosłowackiego Towarzystwa Lekarskiego[1.41].

Przeszła na emeryturę w wieku 78 lat. Wciąż jednak przychodziła do szpitala i służyła innym wiedzą i pomocą, wywierała wciąż ogromny wpływ na wrocławskie środowisko lekarskie[1.42].

 Należała do wyjątkowej generacji lekarzy. „Wychowana przez lwowskich i wileńskich profesorów, uczona była nie tylko zawodu, ale i życia”[1.43].

Jej dom był zawsze otwarty i gościnny, często przebywały tam młode lekarki korzystające z gościnności i mądrości Hirszfeldowej. Wśród nich była prof. Ewa Bogdanowicz, traktowana niemal jak córka[1.44]

Niestety, wraz z wiekiem pojawiły się problemy zdrowotne, które nasiliły się po złamaniu nogi, potem okazało się, że chorowała na nowotwór. W testamencie zapisała słowa skierowane do przyjaciół:

„Przepraszam, że Was opuszczam. Proszę mi wybaczyć jakiekolwiek krzywdy czy przewinienia”^[[1.45]

Zmarła 20 lutego 1964 r. we Wrocławiu. Pochowana została obok męża na cmentarzu św. Wawrzyńca przy ul. Odona Bujwida[1.46].

Pamiątki z domu Ludwika i Hanny posłużyły do zaaranżowania w siedzibie Dolnośląskiej Izby Lekarskiej Gabinetu profesorostwa Hirszfeldów. Wrocław upamiętnił ją w 2018 r., nazywając imieniem Hanny Hirszfeldowej skwer w sąsiedztwie Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego[1.47]. Uhonorowano ją tablicą na klatce schodowej klinik pediatrycznych przy ul. Hoene-Wrońskiego, gdzie pracowała od 1945 r. i zmarła 20 lutego 1964 oraz tablicą pamiątkową na fasadzie domu przy ul. Wittiga 11, gdzie Hirszfeldowie mieszkali w latach 1945–1954. 

dr hab. Jolanta Załęczny, prof. AFiB

Dorobek naukowy

• Hirszfeld H., Hirszfeld L., Essai d'application des méthodes sérologiques au problème des races, „Anthropologie” Paris 1918-1919, t. 29.
• Hirschfeld, L., Hirschfeld, H., Serological Differences between the Blood of Different Races, „The Lancet” 1919, nr 194.
• Hirszfeld H., Hirszfeld L., Brockmaan H., On the susceptibility to diphteria (Schick test positive) with reference to the inheritance of blood groups, Baltimore 1924.
• Hirszfeldowa H., Sterling W., O mezenchymozach konstytucjonalnych, „Pediatria Polska” 1924, t. IV.
• Halberówna W., Hirszfeldowa H., Mayzer M., Untersuchungen über die Antikörperentstehung bei Kindern im Zusammenhang mit dem Alter, Jena 1927.
• Hirszfeldowie H. i L., Badania nad dziedziczeniem wrażliwości i odporności na choroby zakaźne, „Medycyna Doświadczalna i Społeczna” 1928, t. 11, z. 1/2.
• Halberówna H, Hirszfeldowa H., Maayzner M., Badania nad powstawaniem ciał odpornościowych u dzieci, [1928], Odb.: Medycyna Doświadczalna i Społeczna. Warszawa 1928, t. 9, z. 1-2.
• Brokman H., H. Hirszfeldowa H., Über die physiologische Malleinreaktion bei Menschen, Berlin 1929.
• Brokman H., H. Hirszfeldowa H., Odczyn maleinowy u ludzi, „Medycyna Doświadczalna i Społeczna” 1930, t. 12, z. 1-2.
• Hirszfeldowie H. i L., Odporność ustroju młodych, [1931], : „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1931, nr 23-25.
• Amzelówna R., J. Benklowa J., Hirszfeldowa H., W sprawie odczynu Widala w związku z wiekiem, „Medycyna Doświadczalna i Społeczna” 1933, t. 17, z. 3-4.
• Hirszfeldowa H., Hirszfeld L., Konstitution und Immunobiologie im Zusammenhang mit dem Werden und Vergehen der Infektionskrankheiten, b.r.w., [1935].
• Hirszfeldowie H. i L., Prawa szerzenia się chorób zakaźnych wieku dziecięcego, Warszawa 1936.
• Hirszfeldowa H., Co matka o surowicach i szczepionkach wiedzieć powinna?, Warszawa 1936.
• Hirszfeldowa H., Prawa dziedziczności w zastosowaniu do medycyny z uwzględnieniem ustawy sterylizacyjnej, Warszawa 1936.
• Hirsfeldowa H., Wpływ dziedziczności na patologię dziecka, Warszawa [1937].
• Hirszfeldowa H., Z zagadnień dziedziczności i eugeniki. Odczyty wygłoszone na kursie dokształcającym dla nauczycieli przyrody szkół średnich w Państwowej Szkole Higieny, Warszawa 1937.
• Hirszfeldowa H., Z zagadnień dziedziczności i eugeniki, Warszawa 1937.
• Hirszfeldowa H., Krztusiec (pertussis, tussis convulsiva, coqueluche, whooping-cough, Keuchhusten), Warszawa 1937.
• Brokman H., Hirszfeldowa H., Nietypowe postaci gośćca u dzieci, „Pediatria Polska” 1938, t. 18, z. 1.
• Hirszfeldowa H., Stany głodowe u dzieci i młodzieży podczas okupacji niemieckiej, Warszawa 1946.
• Hirszfeldowa H., i inni, Zakażenie pałeczką ropy błękitnej u niemowląt, Wrocław 1948.
• Hirszfeldowa H., Lille-Szyszkowicz I., Wady rozwojowe w świetle badań nad grupami krwi, Warszawa 1949.
• Hirszfeldowa H., Słomska J., Reakcja uroprecypityny w reumatoidalnym zapaleniu stawów, „Pediatra Polska” 1950, nr 24 (9).
• Hirszfeldowa H., Transfuzja krwi w pediatrii, „Szpitalnictwo Polskie” 1950, nr 3 (2-3)
• Hirszfeldowa H., Lille-Szyszkowicz I., Wady rozwojowe i konflikt serologiczny, „Medycyna Doświadczalna i Mikrobiologia” 1950, nr 2 (2).
• Hirszfeldowa H., Bohdanowicz E., Obserwacja niemowląt urodzonych w wyniku stosowania leków przeciwhistaminowych zapobiegła poronieniom, „Polski Tygodnik Lekarski” 1951, nr 6 (25-26).
• Hirszfeldowa H., Ku pamięci Ernsa Moro, „Pediatra Polska” 1951, nr 26 (6).
• Hirszfeldowa H., Łukaszewicz J., Osińska M., Wady rozwojowe w kontekście niezgodności serologicznej matki i płodu, „Polski Tygodnik Lekarski” 1952, nr 7(36).
• Hirszfeldowa H., Słomska J., Dalsze badania nad uroprecypitacją innymi reakcjami serologicznymi w reumatyzmie, „Medycyna Doświadczalna i  Mikrobiologia”  1952, nr 4 (3).
• Hirszfeldowa H., Bohdanowicz E., Losy dzieci z ciąż leczonych substancjami przeciwalergicznymi, „Medycyna Doświadczalna i Mikrobiologia” 1952, nr 4 (3).
• Hirszfeldowa H., Wierzbowska M., Bohdanowicz E., Los dzieci z ciąż z niezgodnością grupy krwi, „Pediatra Polska” 1953, nr 28 (9).
• Hirszfeldowa H., Słomska J., Terapia salicylanowa i próba diagnostyki laboratoryjnej reumatyzmu, „Archivum Immunologiae et Therapiae Experimentalis” 1954, nr 2.
• Hirszfeldowa H., Mański W., Wierzbowska M., Wyleczenie wstrząsu potransfuzyjnego przez zastosowanie chemicznie oczyszczonej substancji grupowej, Wrocław 1954.
• Hirszfeldowa H., Słomka J., Terapia salicylowa a problem rozpoznawania choroby gościcowej, „Archivum Immunologiae et Therapiae Experimentalis” 1954, nr 2.
• Bohdanowicz E., Hirszfeldowa H., Osińska M., Immunologia siary i mleka ludzkiego w ciążach homo i heterospecyficznych, „Archivum Immunologiae et Therapiae Experimentalis” (Warsz). 1955, nr 3.
• Bohdanowicz E., Hirszfeldowa H., Osińska M., Wpływ antygenów matczynych na serogenezę przeciwciał grupowych u noworodków, „Archivum Immunologiae et Therapiae Experimentalis” 1955, nr 3.
• Hirszfeldowa H., Osińska M., Bohdanowicz E., Wpływ antygenów matczynych na serogenezę przeciwciał grupowych u noworodków i starszych niemowląt, „Archivum Immunologiae et Therapiae Experimentalis” 1955, nr 3.
• Hirszfeldowa H., Osińska M., Bohdanowicz E., Immunology of colostrum and human milk in homospecific and heterospecyfic pregnancies, „Archivum Immunologiae et Therapiae Experimentalis” 1955, nr 3.
• Patologia ciąży w świetle immunologii. Praca zbiorowa, red. L. i H. Hirszfeld, Warszawa 1956.
• Hirszfeldowa H., Wierzbowska M., Bohdanowicz E., Obserwacje dotyczące choroby hemolitycznej u noworodków, „Pediatra Polska” 1956, nr 31.
• Babczyszyn J., Haas W., Hirszfeldowa H., Makower H., Skurska Z., Sygnatowicz J., Zopoth J., Badania flory tlenowej jelit w biegunce u dzieci ze szczególnym uwzględnieniem Paracolobactrum, „Medycyna Doświadczalna i Mikrobiologia” 1956, nr 8 (4).
• Hirszfeldowa H., Janiakowa A., Lewandowska J., Objawy hemofilowe w przebiegu choroby Stilla, „Polski Tygodnik Lekarski” 1957, nr 12.
• Hirszfeldowa H., Wierzbowska M., Profesor dr mad. Marta Erlich, „Pediatria Polska” 1958 nr 33 (3). 
• Grupy krwi, red. H. Hirszfeldowa, Warszawa 1958.
• Hirszfeldowa H., Drakowa D., Podolak O., Przeciwciała w mleku matki jako przyczyna żółtaczki hemolitycznej wieku dziecięcego, „Pediatria Polska” 1960, nr 35.
• Hirszfeldowa H., Blochówna B., Koziorowski C., Sassowa J., Wasik R., Test uroprecytacji, „Polski Tygodnik Lekarski” 1960, nr 15.
• Hirszfeldowa H., Blochówna B., Koziorowski C., Sassowa J., Wasik R., Badania nad naturą urogenu, „Polski Tygodnik Lekarski” 1961, nr 16.

Bibliografia

• Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Materiały Ludwika i Hanny Hirszfeldów, III–157, jedn. 150, 155, 156, 158, 169, 170, 177, 178,
• Bajer M., Hirszfeldowie, cz. 2, „Forum Akademickie” 2017, nr 2, https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2017/02/hirszfeldowie/
• Bojanowski M., Mieszkam w samym środku historii, „Chidusz. Magazyn Żydowski” 2017, t. 25, nr 3, https://chidusz.com/ludwik-hirschfeld-grupy-krwi-wroclaw-wittiga-hanna-hirszfeld/
• Brokman H., dr med. Hanna Hirszfeldowa, „Pediatria Polska” 1958, t. 33, nr 1, ss. 1–8.
• Brokman H., dr Hanna Hirszfeldowa [Nekr.], „Służba Zdrowia” 1964, nr 10, s. 2.
• Czerwiński M., Glensk U., „Mikroskopów nie trzyma się w szafie” – o dokonaniach Ludwika Hirszfelda, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych” 2019, nr 2, ss. 145–156.
• Gajewska E., Uchronić dzieci przed bólem, [w:] J. Morga, Narodziny polskiej neonatologii, Warszawa 2018, ss. 31–42.
• Glensk U., Zrozumieć krew, Kraków 2019.
• Glensk U., Niepodległość w mikrohistoriach, „Zeszyty Prasoznawcze” 2020, t. 63, nr 2, ss. 72–
• Hirszfeld L., Historia jednego życia, Warszawa 1946.
• Hirszfeldowa H., Kelus A., Milgrom F., Ludwik Hirszfeld, Wrocław 1956.
• Jasińska K., Ulice dla kobiet, „Przegląd Uniwersytecki” 2018, nr 3, ss. 38–39.
• Kozuschek W., Ludwik Hirszfeld (1884–1954). Rys życia i działalność naukowa, Wrocław 2005.
• Lebowa W,, Ludwik Hirszfeld „wiedza moją nadzieją i ukojeniem, bez niej nie wytrwałbym”, [w:] Z lancetem przez kontynenty, J. Gmitruk, Z. Judycki, T. Skoczek, Warszawa 2020, ss. 151–156.
• Madaj K., Duszpasterstwo Żydów-katolików w getcie warszawskim. Ks. Marceli Godlewski i ks. Antoni Czarnecki, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, nr 3, ss. 30–31.
• Nowakowski T., dr Hanna Hirszfeldowa [Nekr.], „Pediatria Polska” 1964, nr 5, ss. 497–498.
• Nowakowski T., Przemówienie z okazji jubileuszu 50-lecia pracy naukowej prof. dr H. Hirszfeldowej, [w:] Spis wykładów Akademii Medycznej we Wrocławiu w r. akad. 1959/1960, Wrocław 1959, s. 30–32.
• Płonka-Syroka B., Biografie naznaczone wojną. Wrocławskie uczone prof. Hanna Hirszfeld, prof. Wanda Mejbaum-Katzenellenbogen i prof. Noemi Wigdorowicz-Makower, „Pamięć i Przyszłość” 2014, nr 3, ss. 36–44.
• Rzewuska M., Wspomnienia z Zurychu, [w:] Wierna służba. Wspomnienia uczestniczek walk o niepodległość 1910 - 1915. Warszawa 1927, s. 56.
• Wasielczyk K., Hanna Hirszfeldowa – w służbie nauki i dzieci, „Spotkajmy się we Wrocławiu” 2015, nr 1, ss. 4–5.
• Wieczorek H., Hanna Hirszfeld nie była jedynie żoną swojego znanego męża, „Polska Gazeta Wrocławska” (dodatek Lwów Wrocław Chicago) 2016, nr 185, ss. 14–15.
• Załęczny J., Biografie godne pamięci, Warszawa 2020.
• Załęczny J., Hanna Hirszfeldowa (1884–1964) lekarz, tytan pracy, współautorka dorobku męża, [w:] Z lancetem przez kontynenty, J. Gmitruk, Z. Judycki, T. Skoczek, Warszawa 2020, ss. 245–250.
• Zamęcka-Zalas O., Hanna Hirszfeldowa, człowiek – lekarz – uczony, „Piotrkowskie Studia Pedagogiczne” 2001, t. 9, ss. 367–371.

Biogram powstał w ramach projektu „Polskie Żydówki dla Niepodległej”, realizowanego z grantu Fundacji Totalizatora Sportowego.