Mortkowicz Jakub

Jakub Mortkowicz - Dane osobowe
Data urodzenia: 12 marca 1876
Miejsce urodzenia: Opoczno
Data śmierci: 9 sierpnia 1931
Miejsce śmierci: Warszawa
Zawód: wydawca
Powiązane miejscowości: Radom, Warszawa

Mortkowicz Jakub (12.03.1876 Opoczno – 09.08.1931 Warszawa) – księgarz i wydawca.

Ukończył gimnazjum w Radomiu. Z powodu zaangażowania w konspiracyjne koło centralne organizacji uczniowskich miasta nie został przyjęty na Uniwersytet Warszawski. Wyjechał do Monachium, gdzie studiował nauki przyrodnicze i społeczne, następnie do Brukseli i Antwerpii, gdzie ukończył Akademie Handlową. Był przewodniczącym Stowarzyszenia Studentów-Polaków. W Brukseli dał się poznać jako aktywny działacz Związku Młodzieży Socjalistycznej i później w Londynie w Związku Zagranicznym Socjalistów Polskich. Kolportował w tym czasie nielegalną prasę do kraju, a także pośredniczył w zakupie czcionek dla tajnej drukarni. Do kraju powrócił w 1898, podjął pracę w Banku Hipolita Wawelberga jako korespondent zagraniczny. Udzielał się w Sekcji Ekonomicznej Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu oraz w konspiracji pod pseudonimem „Dekadent” sympatyzował z PPS kolportując nielegalna prasę, prowadząc akcje oświatowe. Działał także w Towarzystwie Kultury Polskiej, Uniwersytecie dla Wszystkich - wszystkie te obszary jego aktywności społecznej, a szczególnie kolportaż tajnej prasy i akcje oświatowe stały się powodem osadzenia Mortkowicza przez zaborcze władze carskie w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej w 1899–1900, następnie przyczyną zesłania na Kaukaz. Po odbyciu kary powrócił do kraju, na dawne stanowisko pracy. Zaczął myśleć jednak o podjęciu innej działalności na własną rękę. 

By ominąć przeszkody proceduralne powstałe w wyniku jego działalności politycznej zakupił wraz z kolegą z banku Henrykiem Lindenfeldem udziały w warszawskiej księgarni Gabriela Centnerszewa, cieszącej się uznaniem czytelników od 1876 roku. Sam Centnerszwer pozostał przez krótki okres czasu w spółce. Firma pod nazwą Centnerszwer i S-ka rozpoczęła działalność w 1904 r. z nowym już kierownictwem jako księgarnia komisowa, sortymentowa i nakładowa.

W 1906 razem z Bolesławem Antonim Jędrzejowskim i Ksawerym Prausem założył Towarzystwo Wydawnictw Ludowych mające za zadanie wydawanie broszur socjalistycznych. Za kolportowanie i przechowywanie książek wydawanych przez to Wydawnictwo został w 1908 ponownie skazany na przymusowe opuszczenie kraju, wkrótce jednak powrócił i kontynuował swą pracę. W 1912 r. Mortkowicz spłacił udziały Lindenfelda stając się wyłącznym właścicielem księgarni. Rok później zakupił Księgarnię Powszechną i włączył ją do swojej własnej. Przejął również zobowiązania finansowe krakowskiej „Książki” wobec Stefana Żeromskiego i nabył prawo wydawania jego dzieł. Publikował je w tłumaczeniach na różne języki, podejmował wznowienia nakładów wyczerpanych, wydawał każdy nowy utwór pisarza, przygotowywał pieczołowicie opracowane edycje adresowane do wielbicieli talentu autora „Popiołów”. Wydawał też do czasu wybuchu I wojny światowej serię: „Pod Znakiem Poetów”.

Rozszerzanie działalności wydawniczej wymagało jednak pozyskiwania nowych środków finansowych, dlatego w 1915 Mortkowicz wraz z Teodorem Toeplitzem założył spółkę akcyjną Towarzystwo Wydawnicze w Warszawie Czas I wojny światowej nie sprzyjał rozwojowi wydawnictwa, jednak ani kłopoty z cenzurą, trudności finansowe nie przeszkodziły Mortkowiczowi wydać w latach 1915–1918 około 50 tytułów. Nabył też niepodległościowe czasopismo „Myśl Polska”, które wydawał i redagował od kwietnia 1915, co spowodowało represje władz okupacyjnych. Zamknięta została księgarnia przy ul. Marszałkowskiej.

Po I wojnie wstąpił do spółki akcyjnej Składnica Pomocy Szkolnych, kontynuował wydawanie serii „Pod Znakiem Poetów”, w której ukazały się wybitne utwory liryki całej generacji grupy literackiej Skamandra (m.in. Wiosna i wino  Kazimierza Wierzyńskiego, Sokrates tańczący Juliana Tuwima, czy Karmazynowy poemat Jana Lechonia), jak również wprowadził wiele nowych: „Biblioteka Beletrystyczna Towarzystwa Wydawniczego”, „Biblioteka Humoru Towarzystwa Wydawniczego” pod red. Juliana Tuwima, „Dobre Książki dla Młodzieży” (seria bardzo wysoko oceniana, ukazały się w niej tłumaczenia dzieł pisarzy angielskich i skandynawskich, prawie cała twórczość Janusza Korczaka, Marii Konopnickiej, utwory Bronisławy Ostrowskiej, Marii Dąbrowskiej, Ewy Szelburg-Zarembiny, Jana Brzechwy), „Książnica wielkich Pisarzy Cudzoziemskich”, „Książnica Współczesnych Pisarzy Polskich” (opublikował w niej utwory Andrzeja Struga, Marii Kuncewiczowej, Poli Gojawiczyńskiej, Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Zofii Nałkowskiej, Wacława Sieroszewskiego), „Panteon” (utwory o treści literacko-filozoficznej) oraz „Plutarch Polski” (życiorysy sławnych Polaków). Zasługą Mortkowicza było także wydanie 19 tomów „Pism” Leopolda Staffa. Jakkolwiek główne miejsce w dorobku wydawnictwa zajęła współczesna poezja i proza polska, to nie mniejsze znaczenie miały dzieła albumowe z dziedziny sztuki, które ukazywały się w osobnych seriach: „Arcydzieła Malarstwa Klasycznego”, „Arcydzieła Malarstwa Współczesnego”, „Dzieje Sztuki w Polsce”, a także albumy prezentujące twórczość poszczególnych artystów.

W latach 1928–1929 Mortkowicz redagował i wydawał bibliofilski „Świat Książki”. Był także członkiem Rady Propagandowej MSZ, Rady Towarzystwa Szerzenia Sztuki Polskiej Wśród Obcych, Komitetu Międzynarodowych Kongresów Wydawców, wchodził w skład zarządu Związku Księgarzy Polskich oraz komitetu redakcyjnego „Przeglądu Księgarskiego”. Współorganizował w 1918 r. I Zjazd Księgarzy Polskich w Lublinie. Brał udział w wielu zjazdach zagranicznych reprezentując interesy polskich wydawców i dorobek polskiego księgarstwa, organizował liczne wystawy książek polskich za granicą. Z ramienia Ministerstwa Spraw Zagranicznych był komisarzem odpowiedzialnym za prezentacje działu polskiego na „Międzynarodowej Wystawie Pięknej Książki” w Paryżu, na którą napisał i wydał książkę pt. Le Livre d’art en Pologne 1900–1931. Został uhonorowany Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta za swoje zasługi w dziedzinie księgarstwa, podniesienie poziomu kultury wydawniczej i edytorskiej, rozpowszechnianie wiedzy o książce polskiej za granicą.

Lata kryzysu na przełomie lat 20. i 30. XX w. negatywnie odbiły się na kondycji wydawnictwa. Zadłużenie rosło, a Jakub Mortkowicz nie mógł sobie poradzić ze spłacaniem należności. 9 sierpnia 1931 r. popełnił samobójstwo. W kolejnych latach firmę prowadziła jego żona, Janina z pomocą córki Hanny. Wybuch II wojny światowej położył kres działalności tej wspaniałej instytucji. Po 1939 r. Janina Mortkowiczowa ze względu na swoje pochodzenie nie mogła prowadzić wydawnictwa. Z pomocą przyszła jej wówczas wdowa po Stefanie Żeromskim, Anna, która przejęła firmę i prowadziła ją do lata 1944 r. pod szyldem A. Żeromska. Księgarnia i Antykwarnia. Spółka Akcyjna. W 1944 r. księgarnia i wydawnictwo uległy całkowitej zagładzie. Po wojnie, w latach 1946–1950 żona i córka Jakuba Mortkowicza podjęły starania by kontynuować, choćby w ograniczonym zakresie, jego pracę prowadząc działalność wydawniczą w Krakowie jako Wydawnictwo J.M.

W ciągu całego okresu funkcjonowania wydawnictwo Jakuba Mortkowicza opublikowało 897 tytuły.

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
In order to properly print this page, please use dedicated print button.