Grossman Chaja (1919 Białystok – 1996 Izrael) – łączniczka podziemia żydowskiego, uczestniczka powstania w getcie białostockim, po wojnie m.in. posłanka Knesetu.

Wychowywała się w religijnej rodzinie żydowskiej. Liczna rodzina Grossmanów była zarazem orędownikami syjonizmu. Jej część osiadła w Palestynie już na początku XX w., ale niektórzy powrócili do Białegostoku. Dziadkowie Chai – rabbi Izrael i jego żona Fajge osiedlili się w Jerozolimie w 1935 roku.

W wieku 9–10 lat Chaja zapisała się do Ha-Szomer ha-Cair. Uczęszczała do Gimnazjum Hebrajskiego w Białymstoku. W 1938 r., już po ukończeniu szkoły, wzięła udział półrocznych przygotowaniach do wyjazdu do Palestyny, w kibucu Hachszara w Brześciu. Była aktywistką organizacji w okręgu Brześć–Pińsk, pozostającą w kontakcie z kierownictwem w Warszawie. W przeddzień wybuchu drugiej wojny światowej Chaja miała przygotowane dokumenty do wyjazdu do Palestyny jako studentka Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Podjęła jednak decyzję o wyjeździe z Warszawy do Białegostoku, gdzie zastała ją wojna.

Do listopada 1939 r. przebywała na Białostocczyźnie. Następnie przybyła do Wilna, które stało się ośrodkiem dla uchodźców. W Wilnie i Kownie aktywizowała i organizowała działalność Ha-Szomer ha-Cair. Pracowała jako instruktorka szkoleniowa i przygotowywała kadry terenowe; mieszkała w kibucu. Po powrocie do Wilna latem 1940 r. została jedną z przywódczyń podziemnej organizacji syjonistycznej, działającej na terenie Litwy sowieckiej; do organizacji tej należeli również: Aba Kowner, Edek Boraks, Mordechaj Rosman, Pinas Stern i Mosze Bałusz. W tym czasie Chaja podjęła studia ekonomiczne na Uniwersytecie Wileńskim. Zarabiała na życie, udzielając lekcji oraz pracując jako sprzątaczka.

Latem 1941 r., po zajęciu Wilna przez Niemców, dzięki przyjaciołom z polskiego podziemia otrzymała fałszywe dokumenty i świadectwo chrztu in blanco, które własnoręcznie wypełnił Mordechaj Tenenbaum (późniejszy przywódca powstania w getcie białostockim). Otrzymała nazwisko Haliny Woronowicz. Zaczęła pełnić funkcję łączniczki pomiędzy gettami w Białymstoku, Wilnie, Warszawie, Częstochowie, Lublinie i Grodnie. Bazą wypadową był Białystok, tu współpracowała z Mordechajem Tenenbaumem. Jednym z jej zadań było przewożenie informacji i powiadamianie Judenratów o masowych deportacjach, a także m.in. o zbrodni w Ponarach w 1942 roku. Przewoziła także broń. Pracę łączniczki ułatwiał jej tzw. aryjski wygląd.

W sierpniu 1943 r. Chaja wzięła czynny udział w powstaniu w getcie białostockim. W czasie przygotowań do akcji powstańczej, kiedy przeciskała się przez tłum zmierzający do punktu deportacji, po raz ostatni zobaczyła swoją matkę, co opisała we wspomnieniach[1.1]. We wspomnieniach tych twierdzi również, że była pomysłodawczynią zmiany planu powstania w ostatniej chwili – kiedy okazało się, że nie udało się powstrzymać mas przed opuszczaniem domów na rozkaz Niemców. Zamiast więc walczyć z różnych pozycji rozrzuconych po pustoszejącym getcie, postanowiono wtopić się w tłum i rozpocząć opór w miejscu koncentracji. Celem nowego planu było sforsowanie ogrodzenia getta, aby choć część Żydów mogła uciec i dołączyć do partyzantki w lesie[1.2]. Plan jednak nie powiódł się. Ludność czekająca na deportację poza nielicznymi wyjątkami bała się podnieść bunt, SS-mani zabezpieczali ogrodzenie. Na powstańców wysłano czołgi i samolot. Bojowniczka, uzbrojona w pistolet, tak wspomina swój udział w walce:

Pamiętam, że strzelałam, upadałam, podnosiłam się i biegłam w kierunku ogrodzenia, a potem cofałam się wraz z innymi. Upadłam na drut kolczasty i moje stopy krwawiły. Byłam cała brudna, pokryta błotem i sadzą. Krzyczałam "huraaa" wraz z resztą i rzucałam się na ziemię, kiedy ogień niemiecki się nasilał. Słyszałam jęk rannych, widziałam, jak koło mnie upada towarzysz. Jego krzyk urwał się. Wciąż widzę kurtkę Zery łopoczącą na wietrze; wdziąż widzę Gedalję, od którego szybkich ruchów wciąż drga powietrze, jego ślepy bieg wprost na atakującą jednostkę[1.3]

Po tym, jak przełamanie ognia niemieckiego okazało się nieskuteczne, powstańcy postanowili skryć się w bunkrze na ulicy Górnej i Chmielnej. Chaja próbowała się tam dostać, ale bezskutecznie. Udało jej się jednak przedostać przez tereny fabryczne, posługując się fałszywą legitymacją pracowniczki fabryki. Po tzw. stronie aryjskiej zatrudniła się jako robotnica w zakładzie włókienniczym, a później jako telefonistka. Zimą 1944 r. dołączyła do partyzanckiej brygady im. K. Kalinowskiego. 

W sierpniu 1944 r., po zdobyciu przez wojska sowieckie Białegostoku, przez krótki czas pracowała w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku, początkowo na stanowisku sekretarki, potem jako starszy sierżant, zastępca naczelnika Wydziału Personalnego (III–VI 1945). Następnie zamieszkała w Warszawie i pracowała jako reprezentantka organizacji syjonistycznych wobec Centralnego Komitetu Żydow Polskich. Pomagała ocalałym Żydom wracającym z lasów, obozów, z emigracji do Związku Radzieckiego.

W 1946 r. brała udział w Kongresie Syjonistycznym w Bazylei oraz w wyjeździe oficjalnej delegacji Żydów polskich do Stanów Zjednoczonych. W piątą rocznicę powstania w getcie żydowskim została odznaczona Krzyżem Grunwaldzkim. W maju 1948 r. Chaja przybyła do Palestyny z grupą 2 tys. młodych Żydów, którzy przeżyli wojnę. Wystąpiła w radiu, opowiadając o swoich losach i przybyciu do odrodzonego państwa Izrael. Zamieszkała najpierw w kibucu Ein Hashofet, później w kibucu Evron. Tam wyszła za mąż za Meira Orkina (wyemigrował z Polski w 1936 r.), przyjaciela i swego dawnego instruktora.

W 1949 r. urodziła córkę Leę. Wstąpiła do lewicowej partii Mapam (Zjednoczonej Partii Robotniczej). W latach 1969–1988 (z przerwą na lata 1981–1984) była posłanką Knessetu z ramienia tej partii[1.4]. W 1969 r. wydała książkę wspomnieniową The Underground Army. Fighters of the Bialystok Ghetto.

Bibliografia

• Grossman Ch.,The Underground Army. Fighters of the Bialystok Ghetto, New York 1987, s. 284
• Rogalewska E., Getto białostockie, Białystok 2008, ss. 170–172