Getto w Białymstoku zostało utworzone przez Niemców w dniu 26 lipca 1941 roku. Uwięziono w nim ok. 40–60 tys. Żydów z miasta i okolicznych miejscowości. Zamknięte 1 sierpnia 1941 r., otoczone było murem z trzema strzeżonymi bramami wjazdowymi. Obejmowało ulice: Kupiecką, Giełdową, Żydowską, Piotrkowską, Różaną, Nowy Świat, Książęcą, Szlachecką, Polną, Kosynierską, Czystą, Żytnią, Białostoczańską, Białą, Jurowiecką, Wąską, Ciepłą, Nowogrodzką, Smolną, Górną, Chmielną oraz część ulic Fabrycznej, Częstochowskiej, Grajewskiej.
Wschodnią i zachodnią część getta oddzielała od siebie dolina rzeki Białej. Wszyscy więźniowie w wieku od 15 do 65 lat byli zatrudniani do przymusowej pracy w zarządzanych przez Niemców zakładach. Ok. 2 tys. osób zatrudniał białostocki Judenrat w licznych warsztatach i małych fabrykach, produkujących tkaniny oraz broń na potrzeby okupanta.
Na przełomie września i października 1941 r. Niemcy wywieźli ok. 5–6 tys. Żydów do getta w Prużanie (obecnie Białoruś), gdzie wywiezieni zginęli w styczniu 1943 roku.
Likwidacja getta w Białymstoku rozpoczęła się w lutym 1943 r. W dniach 5–12.02.1943 r., Niemcy przeprowadzili pierwszą „akcję”, w czasie której na miejscu zastrzelili 1–2 tys. osób, zaś ok. 10 tys. wywieźli z Dworca Fabrycznego (Poleskiego) do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. 13 marca 1943 r. do getta białostockiego przesiedlono 1148 osób z likwidowanego getta w Grodnie. W czasie trwania akcji likwidacyjnej, członkowie ruchu oporu rozpoczęli gorączkowe przygotowania do podjęcia – w przypadku kolejnych „deportacji” – oporu zbrojnego.
W nocy 15 na 16 sierpnia 1943 r. getto zostało otoczone przez żołnierzy niemieckich i oddziały SS, wspieranych przez kolaborantów ukraińskich. 16 sierpnia, na wieść o zarządzeniu natychmiastowej deportacji 30 tys. osób z białostockiego getta, ruch oporu wezwał do rozpoczęcia powstania. Głównym celem walki było przerwanie niemieckiej linii obrony, co umożliwiłoby ucieczkę jak największej liczby osób z getta do okolicznych lasów. Niewielka grupa – ok. 300–500 powstańców, uzbrojonych głównie w pistolety i granaty domowej produkcji, pod wodzą Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza, przez 5 dni walczyła z ok. 3 tys. niemieckich żołnierzy, czołgami, samochodami opancerzonymi i samolotami. W czasie walk poległo wielu bojowników, a przywódcy powstania – Tenenbaum i Moszkowicz, widząc, że powstanie nie ma szans, popełnili samobójstwo. Ok. 150 bojownikom udało się zbiec do Puszczy Knyszyńskiej, gdzie dołączyli do grup partyzanckich.
Po stłumieniu powstania, 18–20 sierpnia 1943 r., miały miejsce kolejne wywózki. Żydzi zdolni do pracy byli wysyłani przez Niemców do obozów pracy, m.in. w Poniatowej w dystrykcie lubelskim. Ok. 12 tys. osób z białostockiego getta zostało też wówczas wysłanych do niemieckich nazistowskich obozów zagłady Treblinka (10 transportów) oraz Auschwitz (2 transporty). Ok. 1200 żydowskich dzieci z Białegostoku zostało wysłanych do getta w Terezinie (Theresienstadt) w Czechach, gdzie przebywały ok. 6 tygodni. W tym czasie Niemcy podjęli negocjacje dotyczące możliwości wymiany dzieci żydowskich na obywateli niemieckich więzionych przez Anglików. Gdy rozmowy zakończyły się niepowodzeniem, 5 października 1943 r. 1196 dzieci oraz 53 opiekunów przewieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz, gdzie dwa dni później wszyscy zginęli w komorach gazowych.
W wyniku tych działań w białostockim getcie pozostało zaledwie ok. 1–2 tys. osób. Zostały one umieszczone w „małym getcie” i zatrudnione do prac porządkowych. „Małe getto” zostało zlikwidowane 8 września 1943 r., a jego więźniowie zostali wysłani do obozu pracy w Poniatowej w dystrykcie lubelskim oraz do niemieckich nazistowskich obozów w Bełżcu, Auschwitz, na Majdanku. Część z nich zginęła 3 listopada 1943 r. w czasie akcji „Erntefest”, kiedy Niemcy zamordowali ok. 42 tys. Żydów. Szacuje się, że spośród ok. 50–60 tys. więźniów getta białostockiego wojnę przetrwało 260 osób, głównie w obozach oraz oddziałach partyzanckich, a także w ukryciu po „aryjskiej stronie”.
Czytaj więcej
Bibliografia
- Datner Sz., Walka i Zagłada białostockiego ghetta, Łódź 1946.
- Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945: informator encyklopedyczny, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979.
