Getto w Białymstoku zostało utworzone przez Niemców w dniu 26 lipca 1941 roku. Uwięziono w nim ok. 40–60 tys. Żydów z miasta i okolicznych miejscowości.  Zamknięte 1 sierpnia 1941 r., otoczone było murem z trzema strzeżonymi bramami wjazdowymi. Obejmowało ulice: Kupiecką, Giełdową, Żydowską, Piotrkowską, Różaną, Nowy Świat, Książęcą, Szlachecką, Polną, Kosynierską, Czystą, Żytnią, Białostoczańską, Białą, Jurowiecką, Wąską, Ciepłą, Nowogrodzką, Smolną, Górną, Chmielną oraz część ulic Fabrycznej, Częstochowskiej, Grajewskiej.

Wschodnią i zachodnią część getta oddzielała od siebie dolina rzeki Białej. Wszyscy więźniowie w wieku od 15 do 65 lat byli zatrudniani do przymusowej pracy w zarządzanych przez Niemców zakładach. Ok. 2 tys. osób zatrudniał białostocki Judenrat w licznych warsztatach i małych fabrykach, produkujących tkaniny oraz broń na potrzeby okupanta.

Na przełomie września i października 1941 r. Niemcy wywieźli ok. 5–6 tys. Żydów do getta w Prużanie (obecnie Białoruś), gdzie wywiezieni zginęli w styczniu 1943 roku.

W tym roku akcja Żonkile nie tylko w Warszawie! Zostań wolontariuszem w Białymstoku!

Likwidacja getta w Białymstoku rozpoczęła się w lutym 1943 r. W dniach 5–12.02.1943 r., Niemcy przeprowadzili pierwszą „akcję”, w czasie której na miejscu zastrzelili 1–2 tys. osób, zaś ok. 10 tys. wywieźli z Dworca Fabrycznego (Poleskiego) do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. 13 marca 1943 r. do getta białostockiego przesiedlono 1148 osób z likwidowanego getta w Grodnie. W czasie trwania akcji likwidacyjnej, członkowie ruchu oporu rozpoczęli gorączkowe przygotowania do podjęcia – w przypadku kolejnych „deportacji” – oporu zbrojnego.

W nocy 15 na 16 sierpnia 1943 r. getto zostało otoczone przez żołnierzy niemieckich i oddziały SS, wspieranych przez kolaborantów ukraińskich. 16 sierpnia, na wieść o zarządzeniu natychmiastowej deportacji 30 tys. osób z białostockiego getta, ruch oporu wezwał do rozpoczęcia powstania. Głównym celem walki było przerwanie niemieckiej linii obrony, co umożliwiłoby ucieczkę jak największej liczby osób z getta do okolicznych lasów. Niewielka grupa – ok. 300–500 powstańców, uzbrojonych głównie w pistolety i granaty domowej produkcji, pod wodzą Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza, przez 5 dni walczyła z ok. 3 tys. niemieckich żołnierzy, czołgami, samochodami opancerzonymi i samolotami. W czasie walk poległo wielu bojowników, a przywódcy powstania – Tenenbaum i Moszkowicz, widząc, że powstanie nie ma szans, popełnili samobójstwo. Ok. 150 bojownikom udało się zbiec do Puszczy Knyszyńskiej, gdzie dołączyli do grup partyzanckich.

Białystok. Inauguracja obchodów 80. rocznicy powstania w getcie białostockim

Po stłumieniu powstania, 18–20 sierpnia 1943 r., miały miejsce kolejne wywózki. Żydzi zdolni do pracy byli wysyłani przez Niemców do obozów pracy, m.in. w Poniatowej w dystrykcie lubelskim. Ok. 12 tys. osób z białostockiego getta zostało też wówczas wysłanych do niemieckich nazistowskich obozów zagłady Treblinka (10 transportów) oraz Auschwitz (2 transporty). Ok. 1200 żydowskich dzieci z Białegostoku zostało wysłanych do getta w Terezinie (Theresienstadt) w Czechach, gdzie przebywały ok. 6 tygodni. W tym czasie Niemcy podjęli negocjacje dotyczące możliwości wymiany dzieci żydowskich na obywateli niemieckich więzionych przez Anglików. Gdy rozmowy zakończyły się niepowodzeniem, 5 października 1943 r. 1196 dzieci oraz 53 opiekunów przewieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz, gdzie dwa dni później wszyscy zginęli w komorach gazowych.

W wyniku tych działań w białostockim getcie pozostało zaledwie ok. 1–2 tys. osób. Zostały one umieszczone w „małym getcie” i zatrudnione do prac porządkowych. „Małe getto” zostało zlikwidowane 8 września 1943 r., a jego więźniowie zostali wysłani do obozu pracy w Poniatowej w dystrykcie lubelskim oraz do niemieckich nazistowskich obozów w Bełżcu, Auschwitz, na Majdanku. Część z nich zginęła 3 listopada 1943 r. w czasie akcji „Erntefest”, kiedy Niemcy zamordowali ok. 42 tys. Żydów. Szacuje się, że spośród ok. 50–60 tys. więźniów getta białostockiego wojnę przetrwało 260 osób, głównie w obozach oraz oddziałach partyzanckich, a także w ukryciu po „aryjskiej stronie”. 

Czytaj więcej

Bibliografia

  • Datner Sz., Walka i Zagłada białostockiego ghetta, Łódź 1946.
  • Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945: informator encyklopedyczny, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979.
     
Drukuj