Literatura jidysz – kilka literackich zabytków w języku jidysz zachowało się z czasów średniowiecza. Są to głównie glosy zapisane w zachodnim dialekcie jidysz na marginesach manuskryptów religijnych w języku hebrajskim. Pierwszym datowanym dokumentem w języku jidysz jest rymowane błogosławieństwo z 1272 r., poprzedziły je prawdopodobnie glosy i glosariusze biblijni (zbiory glos z komentarzami). Wyjątkowym znaleziskiem jest pochodzący z XIII–XV w. zbiór poezji religijnej i świeckiej, znaleziony pod koniec XIX w. w genizie synagogi w Kairze. W rękopisie z 1382 r. znajdują się pieśni na tematy biblijne, a także transkrypcja eposu niemieckimi (Dukus Horant) literami hebrajskimi.
Aż do XVIII w. literatura jidysz była przede wszystkim twórczością ustną (bajki, przypowieści, piosenki), podobnie jak kultura ludowa otaczających narodów. W formie drukowanej istniała przeróbka włoskiej powieści rycerskiej, Buovo d’Antona (1540, opartej na angielskim pierwowzorze Sir Bevis of Southampton ), wydana w języku jidysz w 1542 r. w Niemczech przez Eliego Lewitę. Liczne wersje tego dzieła, zatytułowane Bowe Majse (jid., Opowieści Bowy), rozpowszechnione były we wszystkich krajach zamieszkanych przez aszkenazyjczyków. Utwór cieszył się niesłabnącym powodzeniem, zwłaszcza wśród czytelniczek, toteż z czasem jego tytuł tłumaczono jako Bobe Majse (jid., Opowieści babuni; w znaczeniu pejoratywnym także: Babskie gadanie).
W XVI–XVII w. wydana została cała seria tłumaczonych na język jidysz midraszów, żywotów pobożnych mężów judaizmu oraz popularnej literatury świeckiej, wydrukowanych pod wspólnym tytułem Majse Buch (jid., Księga opowieści). W języku jidysz tworzono, a czasem publikowano teksty obrzędowych przedstawień, odgrywanych w święto Purim (purimszpil). Do literackich zabytków zaliczyć należy także pieśni historyczne w języku jidysz, niektóre z nich włączone zostały do liturgii synagogalnej (np. upamiętniające ofiary masakr podczas powstania kozackiego w 1648 r.), epickie poematy oparte na wątkach biblijnych i talmudycznych, a także drukowane w języku jidysz wyimki z Biblii przeznaczone dla kobiet. Najpopularniejsza z takich książek pt. Cene urene (hebr. Wyjdźcie i patrzcie) została napisana przez rabina Jaakowa Ben Icchaka Aszkenazego (1550–1628) z Janowa Lubelskiego, a wydana po raz pierwszy w 1622 roku.
W XVIII i XIX w. pojawiła się literatura chasydzka, pozostająca na pograniczu twórczości religijnej i ludowej. W jej skład, oprócz hebrajskich rozpraw talmudycznych i komentarzy do Pisma Świętego, wchodziły ogłaszane w języku jidysz nauki poszczególnych cadyków, często w formie przypowieści i aforyzmów. Do najpiękniejszych należą opowieści o życiu i naukach Baala Szema Towa: Sziwchej ha-BeSzT (hebr., Chwała Beszta; 1809), a także przypowieści rebe Nachmana z Bracławia. Początki nowoczesnej literatury jidysz wiążą się z haskalą, choć twórczość w tym języku nie była głównym nurtem ruchu. Oświeceniowi działacze za język żydowskich elit uznawali język hebrajski. Utwory w języku jidysz pisane były z myślą o propagowaniu idei oświecenia wśród mas. Menachem Mendel Lewin dokonał tłumaczenia biblijnej Księgi Przysłów na ten język, był też autorem niezachowanej antychasydzkiej komedii. Icchak Euchel i Aron Wolfsohn, współpracownicy Mosesa Mendelssohna, napisali komedie: Reb Henoch oder was tut me damit (jid., Pan Henoch albo Co z tym począć) oraz Leichzinn und frummerlei (zniemczony jid., Lekkomyślność i bigoteria), wzorowane na purimszpilach.
Galicyjski działacz haskali Joseph Perl, oprócz wielu utworów w języku hebrajskim, pozostawił rękopisy dzieł pisanych w języku jidysz. W 1864 r. Szolem Jakow Abramowicz, znany pod literackim pseudonimem Mendele Mojcher Sforim, opublikował swoją pierwszą nowelę w języku jidysz na łamach tygodnika „Kol Mewaser” (hebr., Głos Posłańca), dodatku do hebrajskiego pisma „Ha-melic” (hebr., Mówca], wydawanego w Odessie. Popularność jego nowel zaskarbiła mu przydomek „ojca literatury jidysz”. Jego nowele Di klacze (jid. Szkapa) (1873) i Masoes Benjomin Ha-Szliszi (jid. Żydowski Don Kiszot) (1875) były pierwszymi utworami literatury jidysz, które przetłumaczono na język polski.
W drugiej połowie XIX w. tworzyli dwaj inni klasycy literatury jidysz: Szolem Alejchem i Icchok Lejbusz Perec. Pierwszy był twórcą oryginalnego stylu, czerpiącego z żydowskiego folkloru, łączącego humor ze smutkiem, liryczną zadumę z satyrą. Perec wprowadził do literatury jidysz style literatury europejskiej: nowelę realistyczną (pozostającą pod wpływem twórczości polskich pozytywistów) oraz dostosowany do kultury żydowskiej modernizm i symbolizm, nazwany „chasydzkim neoromantyzmem”. Do tego drugiego nurtu należały tom nowel Chsidisz (jid., Motywy chasydzkie; 1900) oraz dramaty: Di goldene kejt (jid., Złoty łańcuch; 1903), Bajnacht ojfn altn mark (jid., Nocą na starym rynku; 1906).
W Polsce międzywojennej nastąpił rozkwit nowoczesnej literatury jidysz, zwłaszcza związanej z ideologią jidyszyzmu, a zarazem nawiązującej do nowych kierunków literackich, takich jak ekspresjonizm. W tym okresie działały grupy Jung Idysz i Chaliastre, skupiające plastyków i poetów, ekspresjonistów oraz futurystów, m.in. Mojżesza Brodersona, Uriego Cwiego Grinberga, Pereca Markisza, Melecha Rawicza i innych. W Wilnie uformowała się grupa poetycko-artystyczna Jung Wilne, w której działali m.in. Chaim Grade i Abraham Suckewer. W prozie i poezji istniał nurt symbolizmu i surrealizmu, którego najwybitniejszym przedstawicielem był Icyk Manger. Do najwybitniejszych twórców literatury jidysz w tym okresie należą: Szalom Asz, Józef Opatoszu, bracia Izrael Joszua Singer i Izaak Baszewis Singer, Joszua Perle, Michał Bursztyn i Izrael Rabon.
Na początku lat 30. XX w. powstał nurt poezji robotniczej, ideologicznie związanej z żydowskimi kierunkami lewicowymi (Bund, Poalej Syjon) oraz komunizmem. W XX w. zaczęto wydawać drukiem zbiory piosenek, z których część zaliczyć można do folkloru miejskiego, np. Folkstimlech (jid., Na ludową nutę; 1920) Mordechaja Gebirtiga. Pierwsze ćwierćwiecze XX w. przyniosło rozkwit literatury jidysz, zwłaszcza poezji, także w Stanach Zjednoczonych i Rosji radzieckiej. Ośrodek w USA nie stworzył nowego pokolenia pisarzy urodzonych w Ameryce, ale był zasilany przez emigrantów, zwłaszcza z Polski (Asz, bracia Singerowie).
W okresie międzywojennym zagrożeniem dla literatury jidysz były postępy akulturacji i asymilacji Żydów w Europie Wschodniej. Ustna literatura w języku jidysz odgrywała szczególną rolę w czasie II wojny światowej. Warunki życia w gettach sprawiły, że do tej kategorii dołączyła twórczość zawodowych pisarzy i poetów. Nieliczne, ręcznie spisane świadectwa tego zjawiska zachowały się w Archiwum Ringelbluma. Lata II wojny światowej przyniosły wstrząsającą poezję getta (Icchak Kacenelson, Gebirtig, Suckewer) oraz dzienniki i zapisy świadków (Emanuel Ringelblum, Perle, Jeszahaju Szpigel).
Niepowetowane straty poniosła literatura jidysz w wyniku Zagłady Żydów w Europie Wschodniej w czasie II wojny światowej, kiedy w dużej mierze unicestwiono potencjał twórczy i czytelniczy literatury jidysz, a także wskutek niemal zupełnej likwidacji kultury w języku jidysz w ZSRR, którą zapoczątkowano aresztowaniami w końcu 1948 r., a zakończono 12.08.1952 egzekucją najwybitniejszych pisarzy (Dawida Bergelsona, Markisza, Szmuela Persowa, Dawida Hofsztejna, Kwitki, Icyka Fefera, Nister zmarł przed egzekucją w szpitalu więziennym), oskarżonych o żydowski nacjonalizm.
Powojenne próby ożywienia ośrodków literatury jidysz w Polsce zawiodły. Po wydarzeniach 1968 r., w których wyniku wyjechała z Polski większość społeczności żydowskiej, twórczość w języku jidysz zamarła. Zezwolenie na publikacje w jidysz od lat 60. w ZSRR nie zdołały przywrócić literaturze jidysz jej dawnej świetności. W ośrodkach w USA starzejący się pisarze nie mieli już zaplecza twórczego w młodej emigracji. Nawet Literacka Nagroda Nobla dla Izaaka Baszewisa Singera z 1978 r. nie zmieniła tej sytuacji.
Po Zagładzie animozje między pisarzami i zwolennikami języka jidysz a zwolennikami języka hebrajskiego zanikają w odrodzonym państwie żydowskim. Dzięki temu najbardziej aktywny był ośrodek twórczy w Izraelu z poetą Suckewerem na czele. Izrael zyskał też na znaczeniu dzięki imigracji kultury jidysz z terenu byłego ZSRR.
Czytaj wiecej o literaturze jidysz tworzonej przez kobiety >>
Alina Cała, Chone Shmeruk
Bibliografia:
- Shmeruk Ch., Historia literatury jidysz, Wrocław 1992.
Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza. Tekst pochodzi z książki „Historia i kultura Żydów polskich. Słownik” autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP. © Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; zobacz sam: Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.
