Osoby queerowe były jedną z grup prześladowanych w okresie narodowego socjalizmu zarówno w nazistowskich Niemczech, jak też na terenach podbitych i okupowanych. Kategoria queer (odmieńczy) w tym przypadku pełni funkcję inkluzywną – stanowi najbardziej trafną formę obejmującą wszystkie osoby, które były prześladowane nie tylko ze względu na nieheteronormatywną orientację seksualną, ale także odmienną tożsamość płciową[1.1].

Samo określenie queer jest ahistoryczne (nie było używane w latach 30. i 40. XX w.), ale – oprócz funkcji włączającej różne doświadczenia – pozwala również uniknąć używania naznaczającego języka sprawców. W nomenklaturze nazistowskiej używano określenia Homosexuell (niem. „homoseksualny”), ale pod tym terminem kryły się doświadczenia osób różnej orientacji seksualnej i deklarujących różną tożsamość płciową. Krótko mówiąc, część osób prześladowanych przez nazistów od 1933 r. była „uznana za homoseksualne” bez względu na ich orientację seksualną i tożsamość płciową. W czasach narodowego socjalizmu (1933–1945) prześladowano nie tylko mężczyzn uznanych homoseksualnych, ale także lesbijki[1.2]], osoby biseksualne, osoby trans[1.3]]- i interpłciowe[1.4]].

Osoby queerowe prześladowano na gruncie rasizmu społecznego, czyli uznawano je za „elementy obce narodowosocjalistycznej wspólnocie”. Podstawowym narzędziem wykluczającym i jednocześnie naznaczającym był niemiecki kodeks karny oraz szereg różnych aktów prawnych wykorzystywanych przez sprawców do prześladowań.

Od 1871 r. istniał w niemieckim kodeksie karnym §175 penalizujący relacje seksualne między mężczyznami: „Nierząd przeciwny naturze, popełniony przez osoby płci męskiej pomiędzy sobą albo przez ludzi ze zwierzętami, ulegnie karze więzienia; można także orzec utratę praw czci obywatelskiej”[1.5]], który – w okresie nazistowskim – wykorzystywano w latach 1933–1935.

Od roku 1935 korzystano z nowej rozszerzonej wersji §175: „1) Mężczyźnie, który uprawia nierząd z innym mężczyzną lub pozwala się mu wykorzystać w celu nierządu, grozi kara więzienia. 2) W wypadkach szczególnie małej wagi sąd może odstąpić od wymierzenia kary uczestniczącemu w nierządzie, który w momencie popełnienia czynu nie ukończył 21 roku życia”[1.6]]; oraz wprowadzono dodatkowy §175a, zgodnie z którym wyższy wymiary kary (do 10 lat ciężkiego więzienia) miał dotyczyć sprawców tak zwanych szczególnych przypadków – 1) gwałt, 2) wykorzystanie podległości służbowej, 3) relacja intymna między mężczyzną powyżej 21. roku życia i mężczyzną poniżej 21. roku życia, 4) „zawodowy nierząd”[1.7]]. 

Na mocy obu tych paragrafów nie można było prześladować nieheteronormatywnych ciskobiet, ale wykorzystywano je przeciwko transkobietom[1.8]], osobom interpłciowym i biseksualnym.

Innymi paragrafami używanymi w stosunku do osób queerowych w nazistowskich Niemczech były:

• 183 – „Kto przez czyn nierządny publiczne wywołuje zgorszenie, ulegnie karze więzienia do lat dwóch lub grzywnie do marek pięciuset”.
• 185 – „Zniewaga karana będzie grzywną do marek sześciuset albo aresztem lub więzieniem do roku, a gdyby popełniona została czynnie, grzywną do marek tysiąc pięćset, albo więzieniem do lat dwóch”.
• 360, pkt. 11 – „Grzywnie do marek stu pięćdziesięciu albo karze aresztu ulega: kto w nieprzyzwoity sposób wszczyna hałas, spokój zakłócający, lub dopuszcza się zdrożnej swawoli”.
• 361, pkt. 6 – „Karze aresztu ulega: kto publicznie zachęca lub oferuje popełnienie nierządu w sposób rzucający się w oczy lub w sposób, który może nękać poszczególne osoby lub ogół społeczeństwa”.

Po anszlusie Austrii korzystano także z §129 I b austriackiego kodeksu karnego, który penalizował zarówno mężczyzn, jak i kobiety: „Następujące rodzaje nierządu są również karane jako przestępstwo: I. Nierząd przeciwko naturze, to jest: a) ze zwierzętami, b) z osobami tej samej płci”[1.9]].

Po wybuchu II wojny światowej na terenach polskich włączonych do Rzeszy stosowano kodeks niemiecki. Osoby queerowe innej narodowości niż niemiecka były również prześladowane na mocy wszystkich wyżej wymienionych paragrafów bez względu na narodowość partnera (ścigano również mężczyzn polskiego pochodzenia podejrzanych o „nierząd” z rodakami).

Na terenie Generalnego Gubernatorstwa sądy niemieckie sądziły Polaków „podejrzanych” o popełnienie nierządu z obywatelami Rzeszy na mocy paragrafów niemieckiego kodeksu karnego.

Natomiast sądy nieniemieckie zajmowały się „podejrzanymi” o relacje intymne w społeczności okupowanej. W takich przypadkach korzystano z polskiego przedwojennego kodeksu karnego z 1932 r., który zdepenalizował relacje homoseksualne, ale z drobnym wyjątkiem. Artykuł 207 kryminalizował „zawodowy nierząd”: „Kto z chęci zysku ofiarowuje się osobie tej samej płci do czynu nierządnego, podlega karze więzienia do lat 3”[1.10]].

W sprawach sądowych osób queerowych dominuje pewien wzór zachowań sprawców-prześladowców. Funkcjonariusze policji kryminalnej (Kripo) w trakcie śledztwa próbowali zmusić zatrzymanych do wydania innych „podejrzanych” osób, tak aby powiększyć grono zatrzymanych. W trakcie przesłuchań policyjnych, a później sądowych, naruszano prywatność i cielesność zatrzymanych; zmuszano ich do opowiadania o intymnych szczegółach z życia prywatnego; używano brutalnego języka, który przetrwał w dokumentacji.

Osądzone osoby trafiały do więzień, ciężkich więzień karnych, a następnie – część z nich – do obozów koncentracyjnych na mocy tak zwanego aresztu prewencyjnego (policyjny środek przymusu wprowadzony w 1937–1938 r. i wykorzystywany przez Kripo).

Na mocy tego zarządzenia można było przetrzymywać bezterminowo osoby uznane za „zagrażające społeczeństwu. W momencie, kiedy oskarżony kończył odsiadywać wyrok, był automatycznie przekazywany policji kryminalnej i wywożony do obozu koncentracyjnego[1.11]]. Areszt prewencyjny umożliwiał policji działanie na własną rękę – poza kontrolą sądów.

W przypadku osób pochodzenia polskiego uznanych za homoseksualnych i skazanych na mocy wyroku sądowego po skończeniu wyroku Gestapo korzystało z tak zwanego aresztu ochronnego (policyjny środek przymusu dla ochrony przed „wrogami państwa”, wprowadzony pod koniec lutego 1933 r. przez „Dekret o ochronie narodu i państwa”. Areszt był bezterminowy i stosowany nie tylko wobec przeciwników politycznych, ale także wobec wszystkich osób nieniemieckiego pochodzenia), aby przetransportować daną osobę do obozu koncentracyjnego[1.12].

Z tego powodu przez lata podtrzymywano błędną tezę, jakoby osoby innej narodowości niż niemiecka nie były prześladowane na mocy §175 i §175a (oraz wszystkich wyżej wymienionych). W ramach wstępnych badań zachowanej dokumentacji obozowej widać wyraźnie, że tylko osoby uznane za mężczyzn pochodzenia niemieckiego (RD-Reichsdeutsch, ewentualnie VD-Volksdeutsch) otrzymywały w kacetach kategorię „175” oraz różowy trójkąt.

Osoby nieniemieckiego pochodzenia trafiały najczęściej do kategorii tak zwanych więźniów ochronnych (Schutzhaft) i otrzymywały czerwony trójkąt kojarzony najczęściej z działalnością polityczną czy antyokupacyjną[1.13]]. To w tej grupie więźniarskiej – zarówno męskiej, jak i kobiecej – należy poszukiwać osób queerowych innej narodowości niż niemiecka, prześladowanych w okresie okupacji czasie II wojny światowej.

Warto zwrócić także uwagę, że osoby queerowe były oznaczane także innymi kolorami trójkątów w obozach koncentracyjnych. Badania biograficzne pokazują zróżnicowane scenariusze prześladowcze bez jednego określonego wzorca[1.14]]. Osobnym narzędziem prześladowczym skierowanym przeciwko mężczyznom skazanym na mocy §175 i §175a była tzw. dobrowolna kastracja, która miała stanowić środek umożliwiający uniknięcie albo zwolnienie z obozu koncentracyjnego.

W 1943 r. w KL Auschwitz I przeprowadzono cztery operacje sterylizacyjne mężczyzn skazanych na mocy §175. Dwóch z nich przeżyło wojnę, jeden zmarł w kwietniu 1945 r. w Oświęcimiu, a losy ostatniego z nich pozostają nieznane.

Niestety nadal nie istnieją pełne statystyki dotyczące prześladowań osób queerowych w okresie 1933–1945. Nazistowski wymiar sprawiedliwości sądził na mocy §175 i §175a około 50 tys. osób[1.15]]. Większość z nich trafiła do jednostek penitencjarnych. Te dane nie uwzględniają jednak innych grup osób queerowych; osób skazanych na mocy innych paragrafów oraz nie obejmują spraw karnych z terenów włączonych do III Rzeszy oraz z Generalnego Gubernatorstwa.

Dostępne liczby dotyczące transportów do obozów koncentracyjnych, które zostały wypracowane w ramach badań grupy badawczej Rüdigera Lautmanna z 1976 r., nie uwzględniały m.in. danych z KL Auschwitz I. Zgodnie z tymi wyliczeniami do obozów koncentracyjnych trafiło od 5 do 15 tys. osób uznanych za mężczyzn homoseksualnych (kategoria Homosexuell). Ponownie przywołane wyliczenie nie uwzględnia osób innej narodowości niż niemiecka, skazanych na mocy §175 oraz §175a i skierowanych do obozów koncentracyjnych tylko na mocy tego „przewinienia” oraz innych osób queerowych skazanych na mocy innych paragrafów.

 Joanna Ostrowska