W ślad za spisem Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931 (Warszawa 1933) można stwierdzić, że najliczniejszym w Warszawie typem szkoły były szkoły niższe ogólnokształcące. Co warte podkreślenia, w grupie tej znajdowały się zarówno szkoły powszechne, jak i żydowskie szkoły religijne. 

Szkoły powszechne na porozbiorowych ziemiach polskich tworzyły najniższy szczebel. Najmniejsze z nich – występujące przede wszystkim w odludnych wsiach – posiadały tylko jedną izbę lekcyjną wspólną dla wszystkich dzieci niezależnie od wieku. W miastach pojawiały się struktury bardziej złożone, np. dwu- i czterooddziałowe, natomiast pełny program nauczania realizowano w szkołach siedmiooddziałowych. Pomimo, że w Warszawie szkolnictwo tego typu było bardziej rozwinięte, uderzającym zjawiskiem była „komasacja” wielu szkół powszechnych pod jednym adresem. Np. w nieistniejącym już gmachu szkolnym na Pradze, przy ul. Szerokiej 17, mieściły się jednocześnie aż cztery szkoły powszechne: nr 49, 51, 68 i 91. Mogło to wynikać w pewnym stopniu z utrzymującego się podziału na szkoły męskie i żeńskie.

Specyficznie żydowską instytucją niższego szczebla były placówki oznaczone w spisie Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931 jako „ż. rel.” (żydowskie religijne). Zapewne można je w wielu przypadkach utożsamiać z chederami, czyli prywatnymi lub społecznymi szkołami religijnymi, prowadzącymi – siłami nauczycieli zwanych mełamedami – nauczanie na poziomie elementarnym, przygotowujące w zakresie oświaty religijnej do nauki w jesziwie oraz do nauki zawodu.

Były też talmud-tory, czyli religijne szkoły elementarne, przeznaczone dla dzieci, których nie stać było na opłacenie nauki u mełamedów (przede wszystkim najuboższe i sieroty). Obecne w Warszawie od połowy XIX w., talmud-tory miały pierwotnie formę bezpłatnych chederów, z identycznym programem nauczania i metodyką, różniąc się od innych placówek tego typu jedynie faktem opłacania mełameda przez gminę czy organizację społeczną. Z czasem jednak, jako poddane kontroli gmin, w których mieszały się nurty oświeceniowe, emancypacyjne, asymilacje i narodowe, wzbogaciły swój program o przedmioty tzw. świeckie (kaligrafię i czytanie po hebrajsku, rachunki, od 1858 r. pisanie i czytanie po polsku, od 1912 r. także jidysz). W przeciwieństwie do chederów w talmud-torach postępował proces modernizacji metodyki nauczania (m.in. szerokie i widne sale lekcyjne, wakacje letnie, kolonie).

Aktywnym animatorem warszawskiego niższego szkolnictwa ogólnokształcącego była stołeczna gmina żydowska. Jak wynika z jej sprawozdania, w 1921 r. posiadała 9 placówek typu talmud-tora (zwanych oficjalnie szkołami początkowymi), kształcąc siłami 54 nauczycieli ok. 2 tys. dzieci. Proporcje godzinowe nauczania religijnego do ogólnego wynosiły 29:15 w każdej klasie. Nauczanie religijne, zwane także „naukami judaistycznymi” obejmowało: język hebrajski z gramatyką, jidysz, Biblię, historię Żydów, Misznę, normy religijne. W roku szkolnym 1925/1926 było 10 gminnych szkół religijnych o 31 oddziałach, w których pobierało naukę 1262 dzieci. W tym okresie rozszerzono program przedmiotów świeckich o rysunki, śpiew i gimnastykę. W 1930 r. gmina posiadała następujące szkoły ogólnokształcące niższe: Czerniakowska 105 (I), Czerniakowska 105 (II), Dzielna 20, Elbląska 21 (I), Elbląska 21 (II), Jagiellońska 28, Nowolipki 68, Szczęśliwa 6, Śliska 28 (I), Śliska 28 (II), Świętojerska 34, oraz jedną szkołę specjalną przy ul. Śliskiej 28. Zatrudniano 102 nauczycieli, było łącznie 60 klas z 2167 uczniami i uczennicami. Generalnie, rozwój szkół gminnych zmierzał do przekształcenia ich w szkoły siedmiooddziałowe, głównie poprzez stopniowe otwieranie klas wyższych. W szkolnictwie niższego stopnia wykazywały się też liczne organizacje społeczne: Bet Jaakow (żeńska ortodoksyjna organizacja szkolna, od 1935 r. posiadała w Warszawie jedyne w Polsce ogólnokształcące gimnazjum handlowe), Chorew (ortodoksyjna), CISZO (jidyszystyczna), Szuł-Kułt (jidyszystyczno-hebrajska), Tarbut (syjonistyczna) i inne.  

Drugi stopień w oświacie stanowiły szkoły wyższe ogólnokształcące. W tej roli w latach dwudziestych występowały wszystkim gimnazja, w zasadniczej formie – ośmiooddziałowe, do których uczęszczali uczniowie w wieku od 10 do 18 lat. Wejście w życie ustawy z 11 marca 1932 r. spowodowało uformowanie się na tym szczeblu nowej struktury systemu oświaty, z gimnazjum czteroklasowym oraz dwuletnim liceum ogólnokształcącym, dostępnym po ukończeniu 12 roku życia oraz programu sześciu klas szkoły powszechnej. Stąd szkoły, które zniknęły przed 1932 r. mają w nazwie tylko „gimnazjum”, a istniejące przed 1939 r. – „gimnazjum i liceum”. Na zaprezentowany model nakładała się jeszcze struktura własnościowa. Wiele placówek oświatowych miało charakter prywatny czy społeczny, a uznanie ich ukończenia przez system oświatowy zależało od spełnienia wielu warunków. Dlatego przy charakterystyce prywatnych szkół ogólnokształcących wyższych mamy wielokrotnie do czynienia z nabywaniem i utratą statusu „gimnazjum na prawach gimnazjum państwowego”, „na prawach z zastrzeżeniem” itp.

Omówienia wymaga przyjęte kryterium „żydowskości” danej placówki. Z pewnością jest ono nieostre i zróżnicowane w zależności od typu szkoły, oddaje też poniekąd bardzo płynne miejscami granice pomiędzy aktywnością grupy Żydów polskich a aktywnością całego społeczeństwa.

Za żydowskie gimnazja i licea uznano przede wszystkim te instytucje, w których personel, wyszczególniony w Spisie nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminariów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych (Warszawa – Lwów 1926) deklarował w przeważającej mierze wyznanie mojżeszowe albo wykładano nauki judaistyczne (z reguły są to te same szkoły). Pojawia się oczywiście pytanie, co zrobić ze szkołami „mieszanymi”, ale okazuje się, że w rzeczonym spisie takich placówek jest bardzo mało, a niemal wszystkie instytucje można podzielić na te z personelem chrześcijańskim, oraz takie, w których dominuje wśród nauczycieli deklarowane wyznanie mojżeszowe. Dochodzą tu także ex definitione wszelkie instytucje, które podkreślały swoją żydowskość poprzez nazwy własne, typu Laor, Chawaceles, Mizrachi itp.

Jeśli chodzi o szkolnictwo niższe ogólnokształcące, którego listę oparto przede wszystkim na informatorze Szkoły w Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931 (Warszawa 1933), liczna grupa szkół deklarujących się jako „ż. rel.” (żydowskie religijne) nie może budzić wątpliwości. Wielkie trudności na tym samym szczeblu sprawiają za to szkoły powszechne. Za żydowskie uznano tutaj te, które deklarowały język nauczania jidysz lub hebrajski (najczęściej obok polskiego), a także te, które deklarowały wśród przedmiotów nauczanych jidysz lub hebrajski. Z pewnością kryterium to – choć jedyne do zastosowania bez zagłębiania się w archiwa (o ile istnieją) – jest w tym przypadku zawodne, a wymykają się mu się przede wszystkim szkoły powszechne, w Warszawie istniejące w tzw. dzielnicy północnej, ale nie deklarujące języków żydowskich wśród języków nauczania i nauczanych. Taka sytuacja występuje np. przy Pawiej 19, gdzie mamy koedukacyjną szkołę powszechną z wykładowym polskim. Szkoła ta, sąsiadująca ze wszystkich stron z żydowskimi instytucjami religijnymi (Pawia 5, Pawia 12, Pawia 32, Pawia 51), położona na terenie, na którym Żydzi stanowili 90,5% ludności (okręg Muranów, stan na 01.01.1938) – musiała służyć Żydówkom i Żydom; ale brak na to, przy przyjętym kryterium, bezpośredniego dowodu. Analogiczna sytuacja występuje a propos szkół nr 87 i 100 przy Nowolipiu 80, nr 71 przy Niskiej 7, nr 9 i 18 przy Nowolipkach 29 i 40, przy Krochmalnej 48 oraz w innych lokalizacjach. Być może można posiłkować się tu rejonizacją, ale przekracza to możliwości autora niniejszego spisu.

Warto podkreślić, że działalność niektórych z wymienionych instytucji nie zakończyła się z nadejściem okupacji niemieckiej we wrześniu 1939 roku. Gimnazja i licea z reguły kontynuowały działalność w formie tajnych kompletów, działających na obszarze getta warszawskiego. Ostatni egzamin maturalny w liceum Spójnia odbył się na początku lipca 1942 roku. Abiturienci zostali niebawem ofiarami wielkiej wywózki warszawskich Żydów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka.

Gimnazja i licea

O tych szkołach wiemy stosunkowo najwięcej. Poza ich adresami, mamy także dane o kolejnych kierownikach, składzie personelu z podziałem na przedmioty, liczebności uczniów, ilości sal lekcyjnych, ich metrażu, stosunku własnościowym, ilości godzin tygodniowo, opłatach za naukę w poszczególnych semestrach – poza poniższą tabelą zamieściliśmy je także w hasłach monograficznych w stanowiącej cześć opisu Warszawy zakładce Oświata i kultura. Można w nich także znaleźć informacje o licznych znanych postaciach z dziejów Żydów polskich, zajmujących się pracą nauczycielską m. in. Majerze Bałabanie (Ascola), Aleksandrze Hertzu (Jehudyjah, Pryłucka, Rozenfeld), Leopoldzie Infeldzie (Kalecki), Rafale Mahlerze (Ascola), Emanuelu Ringelblumie (gimnazjum Marii Rubinstein-Dickstein), Celinie Sunderland (Spójnia, gimnazjum Heleny Halpern), Szymonie Tenenbaumie (Laor), Zdzisławie Zmigryderze (gimnazjum Łubińskich) i wielu innych. Pojawiają się też znane Polki i Polacy, np. Stefania Sempołowska (gimnazjum Kaleckich). Dokładne spisy personelu znalazły się w hasłach monograficznych w zakładce Warszawa. Oświata i kultura.

Zamieszczone poniżej dane o kompletach i uczniach pochodzą z roku szkolnego 1930/1931; za wyjątkiem szkół oznaczonych symbolem gwiazdki, tj. zlikwidowanych przed 1930 r. – wówczas dane należy datować na rok 1926. Płeć uczniów: K – koedukacyjna, M – męska, Ż – żeńska.

Szkoły powszechne

Tabela uwzględnia tylko te placówki, które deklarowały jidysz lub hebrajski jako język nauczania albo przedmiot nauczany. Nie są to wszystkie szkoły powszechne istniejące w obrębie tzw. dzielnicy północnej. Zamieszczone dane o płci, kompletach i uczniach pochodzą z roku szkolnego 1930/1931; szkoły nie posiadające szczegółowych danych znane są z okresu po 1931 r., przede wszystkim z książek telefonicznych. Płeć uczniów: K – koedukacyjna, M – męska, Ż – żeńska.

Żydowskie seminaria religijne

Ta bardzo nieliczna grupa obejmuje tylko instytucje, które same zdefiniowały się jako „żydowskie seminaria religijne”. Płeć uczniów wyłącznie: M – męska.

Jesziwy

W kategorii oznaczonej w spisie Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931 jako żydowskie szkoły religijne („ż. rel.”) wyróżniają się wyraźnie dwie różniące się zasadniczo grupy:

• szkoły o znacznej ilości kompletów i uczniów;
• szkoły, liczące przeciętnie 1–3 klasy, z ok. 25–30 uczniami w każdej z klas.

Drugą grupę można prawdopodobnie zidentyfikować z chederami. Natomiast w grupie pierwszej, łączącej instytucje rozbudowane, można oddzielić:

• te, które można zweryfikować na podstawie innych źródeł – przede wszystkim Sprawozdania Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie za lata 1926–1930 (Warszawa 1931) – jako talmud-tory, utrzymywane przez gminę warszawską;
• szkoły żeńskie, które można zweryfikować na podstawie innych źródeł – głównie książek telefonicznych – jako należące do sieci Bet Jaakow oraz żeńskie prywatne szkoły religijne;
• takie, które wyróżniają się dodatkowo np. nietypową przeciętną ilością uczniów w szkole, nieproporcjonalnie licznym personelem itp. – być może, acz ze znacznym marginesem błędu, można je sklasyfikować jako jesziwy.

Dlatego poniżej szkoły religijne podzielono cztery tabele („jesziwy”, talmud-tory, Bet Jaakow, „chedery”). Trzeba pamiętać o hipotetycznym i roboczym charakterze tego podziału, który wymaga zapewne jeszcze dalszych korekt. Liczby rzymskie przy adresach nawiązują do tytułów haseł monograficznych w dziale Oświata i kultura portalu Wirtualny Sztetl.

Talmud-Tory (gminne szkoły początkowe)

Są tu placówki wymienione zarówno w spisie Szkoły w Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931, a także na s. 90 Sprawozdania Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie za lata 1926–1930 (Warszawa 1931) – jako szkoły początkowe (dawnej talmud-tory), utrzymywane przez gminę warszawską. Są też takie, które występują w książkach telefonicznych z lat trzydziestych jako należące do gminy warszawskiej. Warto zwrócić uwagę na placówki, do których dopuszczono kobiety (Ż).

Bet Jaakow i szkoły religijne żeńskie

W tej grupie wymieniono ortodoksyjne szkoły żeńskie sieci Bet Jaakow oraz szkoły z kategorii „ż. rel” (żydowskie szkoły religijne) z określoną płcią uczennic jako żeńska. Źródłem był przede wszystkim spis Szkoły Rzeczpospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931.

Chedery

Do grupy tej zaklasyfikowano małe szkoły religijne, liczące przeciętnie 1–2 klasy, z ok. 25–30 uczniami w każdej z klas, wymienione w spisie Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/1931.

Inne szczegóły, dotyczące wszystkich opisanych placówek, w tym źródła, z których pochodzą wykorzystane dane, znajdzie Czytelnik w stanowiącej cześć opisu Warszawy zakładce Oświata i kultura.

Adam Dylewski