„Olej skalny” znany był w Polsce z dawien dawna, ale długo nie zdawano sobie sprawy z możliwości, jakie surowiec ten niesie dla gospodarki. W XVII–XVIII w., na terenie przyszłej Galicji, gdzie występował najobficiej (Gorlice, Krosno, Sanok, Ustrzyki Dolne, Drohobycz), używano go do wytwarzania asfaltu, stosowanego do uszczelniania dachów, a także jako smar do osi wozów. Przemysłowe wykorzystanie zaczęło się jednak dopiero w drugiej połowie XIX w., po opracowaniu przez Jana Zecha i Ignacego Łukasiewicza w 1853 r. metody otrzymywania chemicznie oczyszczonej ropy naftowej. W 1854 r. spółka Łukasiewicza z Tytusem Trzecieskim uruchomiła w Bóbrce pierwszą w świecie kopalnię nafty.

Wydobycie ropy na ziemiach polskich koncentrowało się początkowo w regionie gorlickim, jednak od połowy XIX w. zaczęło wyraźnie przenosić się w okolice Borysławia. Borysław jako miejsce wydobycia „oleju skalnego” znany był już w XVIII w., w latach 60. XIX w. było tu ok. 5 tys. prymitywnych „kopanek”, a już w 1872 r. uruchomiono połączenie kolejowe ze Lwowem, służące przede wszystkim wywozowi surowca. W 1896 r. Władysław Długosz odwiercił w Borysławiu szyb zwany Na Potoku, stosując nową metodę przebijania się do pokładów głębiej położonych. Dzięki odkryciu przez Długosza bardzo wydajnych, głębokich złóż, na początku XX w. Galicja stała się trzecim producentem ropy naftowej na świecie. W 1910 r. w Borysławiu działały 52 przedsiębiorstwa, które dysponowały łącznie 179 otworami wiertniczymi. Tamże ulokował się przemysł przetwarzający wydobyte surowce, należący skądinąd wówczas do awangardy nowoczesności w Polsce. W 1909 r. wyprodukowano 2 miliony ton ropy naftowej – było to 93% ówczesnej produkcji w Galicji. Równocześnie, od 1854 r. wydobywano w Borysławiu ozokeryt (wosk ziemny), używany m.in. jako izolator kabli telegraficznych (borysławskie złoże ozokerytu było największe na świecie).

Gwałtowny wybuch wydobycia ropy naftowej w Galicji w drugiej połowie XIX w. obrósł legendami. Stanowił w dziejach polskiej gospodarki jeden z niezbyt licznych przykładów swoistej „gorączki złota”, w trakcie której zarówno pracodawcy, jak i pracownicy liczyli na szybki, ponadprzeciętny zarobek. Przemysłowy krajobraz zagłębia w Borysławiu zyskał miano „karpackiej Oklahomy”, „galicyjskiej Kalifornii” i „galicyjskiego Klondike”, a jego beneficjenci – „galicyjskich szejków”. Obok kopalń i rafinerii ropy naftowej, funkcjonowały tu też kopalnie ozokerytu, rafinerie olejów mineralnych, spółki poszukiwawcze, przedsiębiorstwa budujące urządzenia kopalniane, spółki obracające koncesjami i działkami roponośnymi, fabryki gazoliny i smaru, usługi transportowe itd. Rozwijał się równocześnie hurt i detal produktów ropopochodnych. We wszystkich tych dziedzinach rychło pojawili się Żydzi, licznie zamieszkujący w tym okresie Podkarpacie.

Podobnie do opisanego wyglądał krajobraz wydobycia ropy naftowej w okresie II RP. Nadal dominował Borysław, dający 70% produkcji; obok nadal istniał szereg drobnych kopalń w Tarnopolskiem, Stanisławowskiem i Beskidzie Niskim. W 1936 r. w Borysławiu działało 7 wielkich oraz 227 małych przedsiębiorstw, eksploatujących łącznie 759 otworów. Tutejszy zespół miast i osad przemysłowych tworzył tzw. Wielki Borysław – trzecie co do rozległości „miasto” w Polsce, po Warszawie i Łodzi. Wielkim ośrodkiem handlu produktami naftowymi był natomiast Lwów, zresztą pierwszy wielki beneficjent galicyjskich złóż – ropą opalano tu kotły w elektrowniach, gorzelniach, młynach, a także na kolei. W międzywojniu wydobycie ropy naftowej nadal było działalnością dochodową, choć wskutek odkrycia złóż bliskowschodnich i innych jego opłacalność nie była już tak duża jak „za Austrii”.

Warto zwrócić uwagę na zmiany własnościowe, jakie nastąpiły w kopalnictwie ropy naftowej na początku okresu międzywojennego. Eksploatacją złóż galicyjskich w trakcie pierwszej wojny światowej parały się rozliczne przedsiębiorstwa o kapitałach niemiecko-austriackich. Wskutek przegranej państw centralnych powstała sytuacja, w której odcięte zostały centrale tych firm, mieszące się najczęściej w Wiedniu, a także ich dotychczasowe rynki zbytu. Wznowienie produkcji odbyło się w oparciu o nowe spółki naftowe, oparte o kapitał krajowy. Po zwycięskim zakończeniu wojny polsko-sowieckiej powrócili także niektórzy właściciele pakietów większościowych przedwojennych przedsiębiorstw, które nie utraciły koncesji. Jednak w tym przypadku, dotychczasowi posiadacze akcji – banki wiedeńskie, szukające kapitału w zmienionej rzeczywistości geopolitycznej, bardzo szybko odsprzedały swoją własność w ręce innych kapitalistów, głównie z Francji (choć pewną kontrolę nad tymi środkami zachował, obecny zarówno w Austrii, jak we Francji – Dom Bankowy Rotschildów). Udział Francuzów w polskim przemyśle naftowym w początkach 1930 r. przekroczył 50%. Przykładem zaangażowania kapitału francuskiego był zwłaszcza koncern „Małopolska” (Grupa Francuskich Towarzystw Naftowych, Przemysłowych i Handlowych w Polsce).

Zrzeszenia producentów

Producenci ropy naftowej zakładali zrzeszenia, mające na celu reprezentację i ochronę ich wspólnych interesów. W 1879 r. powstało Krajowe Towarzystwo Naftowe we Lwowie. W 1937 r. przynależało do niego ok. 250 osób oraz 40 przedsiębiorstw. W składzie rady nadzorczej, na stanowisku wiceprezesa, zasiadał w tym okresie Lipa Schutzman ze Lwowa, członek zarządu lwowskiego kahału (jego syn Leon Schutzman był prezesem gminy w Borysławiu). W dyrekcji Towarzystwa był z kolei dr Stanisław Schaetzel, poza ważną rolą w przemyśle naftowym także specjalista w zakresie prawa gospodarczego, wielokrotny poseł do Sejmu galicyjskiego i burmistrz Brzeżan. Z kolei w radach dwóch innych zrzeszeń producenckich: Związku Polskich Przemysłowców Naftowych (zał. 1929) oraz Syndykacie Producentów Ropy Naftowej (zał. 1932) zasiadał w 1937 r. Samuel Teicher z Drohobycza, członek tamtejszej gminy żydowskiej.

Wydobycie ropy naftowej i gazu ziemnego

Zanim przedstawimy detaliczną listę przedsiębiorstw wydobywczych, należących w 1937 r. do właścicieli Żydów, warto zwrócić uwagę na największy podmiot na tym rynku, opatrzony nazwą „Małopolska” – Grupa Francuskich Towarzystw Naftowych, Przemysłowych i Handlowych w Polsce. W rejestrze ów koncern jawi się jako cała konstelacja spółek o rozmaitych nazwach i funkcjach, połączonych nie tylko pod względem własnościowym, ale także personalnie. W grupie tych samych nazwisk, wypełniających składy rad nadzorczych, dyrekcji i zarządów, tworzących „Małopolskę” pojawia się też kilku Żydów – działaczy gospodarczych. Funkcję syndyka „Małopolski” pełnił Józef Parnas – adwokat, związany także z gminą żydowską we Lwowie, od lipca do października 1941 r. przewodniczący Judenratu we lwowskim getcie, zamordowany przez Niemców za odmowę dostarczenia kontyngentu Żydów do obozu pracy. Syndykiem „Małopolski” był też dr Witold Wiesenberg. Z kolei funkcję dyrektora „Małopolski” w Borysławiu pełnił Maurycy Freund, absolwent uczelni niemieckich, inżynier elektryk, zamordowany przez Sowietów w Katyniu. We władzach innego znacznego podmiotu z udziałem paryskich inwestorów, powołanego w 1927 r. Francusko-Polskiego Towarzystwa Górniczego, z kapitałem zakładowym wynoszącym 13,2 mln zł, zasiadali natomiast Feliks Goldhammer i Samuel Amkraut.

Na poniższej liście, może wbrew pozorom, uwidocznia się dominacja Borysławia. Jest ona większa niż się zdaje, bowiem niemal wszystkie spółki naftowe z zarządami w Drohobyczu i Lwowie (które występują formalnie jako ich siedziby), eksploatowały pola naftowe w Borysławiu lub włączonych w jego obręb Tustanowicach.

Zakłady przetwórcze – rafinerie

W tym sektorze sytuacja była podobna jak przy wydobyciu. Do największych na rynku należały podmioty związane z „Małopolską”, m. in. powstałe w 1895 r. Galicyjskie Karpackie Naftowe Towarzystwo Akcyjne, wcześniej Bergheim & Mac Garvey S.A. W jego władzach zasiadali m.in. Bernard Ziff, Alfred Goldklang, Leon Zuckermann, Marek Werter. Także z „Małopolską” były powiązane wielkie lwowskie spółki: Nafta, Polskie Związkowe Rafinerie Olejów Skalnych, Pionier. Konkurowało z nimi Galicyjskie Towarzystwo Naftowe „Galicja” S.A., powstałe w 1904 r., na czele z m.in. Józefem Metzisem, Rudolfem Zeiszigiem, Samuelem Amkrautem i Feliksem Goldhammerem. Do znacznych uczestników rynku należały także przedsiębiorstwa: lwowskie Gazy Ziemne S.A. – m.in. z Jakubem Goldmannem, Maurycym Allerhandem, Edwardem Goldmannem, Józefem Halpernem, Izydorem Kreisbergiem oraz Gartenberg i Schreyer z Jasła, z m.in. rodzinami Gartenbergów i Schreyerów, Natanem Goldhammerem, Natanem Oberländerem, Hermanem Oppenheimem itd.

Tereny naftowe, rurociągi

Mająca największe znaczenie Petrolea także była związana z „Małopolską”.

Handel przetworami naftowymi

Obrót przetworami naftowymi należał do najszybciej rozwijających się działów gospodarki. Początkowo „olej ziemny” przerabiano tylko na naftę oświetleniową, parafinę, wazelinę i smary. Ogromny przełom przyniosło dopiero wprowadzenie silników spalinowych napędzanych benzynami. Pojawił się wówczas niegasnący popyt na ropę, która szybko uzyskała status surowca strategicznego; nie zmieniło się to do dziś.

Wśród przedsiębiorstw obecnych na ówczesnym rynku zasługuje na uwagę zwłaszcza Towarzystwo Handlowe Przemysłu Naftowego ze Lwowa, powstałe w 1924 r., stanowiące współwłasność kilku dużych spółek (Galicja S.A., Gazy Ziemne S.A., Gartenberg i Schreyer S.A., Małopolska, Limanowa sp. z o.o., „Polmin” Państwowa Fabryka Olejów Mineralnych, Standard Nobel w Polsce S.A., Vacuum Oil Company S.A.). Prokurentem tego Towarzystwa był w 1937 r. inż. Anzelm Halpern. Większą niż normalna skalę prezentowały także: Wspólne Biuro Eksportowe Firm „Polmin”, „Małopolska”, „Limanowa”; „Karpaty”, Sprzedaż Produktów Naftowych, sp. z o.o. ze Lwowa (komisowa sprzedaż produktów „Małopolski”) oraz Drago S.A. z Warszawy, związana ze spółką słynnego żydowskiego milionera Mieczysława Zagajskiego.

Adam Dylewski

Źródła:

• Filozof T., Przemysł naftowy na terenie zachodniej Ukrainy w XX wieku, „Nowa Ukraina” 2013, nr 13, ss. 89–102.
• Graniczny M., Wołkowicz S., Urban K., Wołkowicz K., Żdanowski A., Historia poszukiwań i wydobycia ropy naftowej na ziemiach polskich do 1939 roku, „Przegląd Górniczy” 2015, nr 12, ss. 151–156.
• Majewski M. W., Poszukiwania złóż ropy naftowej i gazu w Polsce (1919–1939), „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica VIII” 2009, nr 66, ss. 129–155.
• Rocznik polskiego przemysłu i handlu, Warszawa 1938.

Projekt dofinansowała Fundacja Kronenberga przy Citi Handlowy.