Historię Żydów na Uniwersytecie Warszawskim opowiada się zazwyczaj przez pryzmat getta ławkowego czy wydarzeń Marca ‘68. Tymczasem przez ponad dwa stulecia działalności uczelni jej mury opuściło wielu wybitnych absolwentów żydowskiego pochodzenia. Wśród nich trzech noblistów, których dziś nie wymienia się na liście polskich laureatów tej prestiżowej nagrody. Z okazji 205. rocznicy utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego przypominamy naszym czytelnikom historie tych postaci.

Menachem Begin  – Pokojowa Nagroda Nobla w 1978 roku

Menachem Begin urodził się w 1913 r. w Brześciu nad Bugiem w rodzinie Wolfa i Chasi Beginów. Już jako dziecko był aktywny w ruchu syjonistycznym. Najpierw działał w Ha-Szomer ha-Cair, później w bardziej radykalnej organizacji Betar. Studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął w 1931 roku. W tym samym roku został członkiem komendy Betaru w Polsce, stając na czele jej Wydziału Organizacyjnego. Studia skończył w 1935 roku.

W 1939 r., po wkroczeniu wojsk niemieckich, uszedł z Warszawy do Wilna. W 1940 r. został aresztowany przez władze sowieckie. Od 1942 r. przebywał na zesłaniu na Syberii, następnie w armii generała Władysława Andersa, z którą w 1942 r. przybył do Palestyny, gdzie pozostał. Stanął na czele konspiracyjnej paramilitarnej organizacji żydowskiej Irgun Cwaj Leumi, organizującej w latach 1944–1948 akcje terrorystyczne, skierowane przeciw Brytyjczykom. Po powstaniu Izraela w 1948 r. Begin został wybrany do parlamentu, gdzie stanął na czele opozycji. W latach 1948–1983 przewodniczył partii Cherut (hebr. Wolność), w 1973 r. współtworzył koalicję partii prawicowych Likud. W latach 1967–1970 piastował funkcję ministra bez teki. Od 1977 r. był premierem z ramienia Likudu. W 1978 r. podpisał porozumienie z Egiptem w Camp David, za co przyznano mu Pokojową Nagrodę Nobla (wspólnie z Anwarem as-Sadatem). W 1983 r. podał się do dymisji i wycofał z życia politycznego. Był autorem wielu publikacji dotyczących współczesnej historii Izraela oraz wspomnień z ZSRR. Zmarł w 1992 roku w Tel Awiwie.

Józef Rotblat – Pokojowa Nagroda Nobla w 1995 roku

Józef Rotblat urodził się na warszawskich Nalewkach w 1908 roku, w wielodzietnej rodzinie kupca papierniczego. Józef, elektryk wykształcony w Szkole Rzemieślników Towarzystwa Dostarczania Pracy Ubogim Żydom, wcześnie rozpoczął pracę, aby wspierać rodzinę podupadłą finansowo po I wojnie światowej. Wspominał ten czas, jako trudny i wyczerpujący – całymi dniami ciężko pracował fizycznie, a wieczorami czytał książki i uczył się.

W 1932 r. ukończył studia magisterskie z zakresu fizyki na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Wolnej Wszechnicy Polskiej. Zaczął wówczas pracować w Towarzystwie Naukowym Warszawskim jako radiolog. Równolegle podjął studia doktoranckie na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. W 1938 r. uzyskał tytuł doktora fizyki. Z końcem sierpnia 1939 r. wyjechał na stypendium do Liverpoolu, gdzie został uczniem i współpracownikiem fizyka jądrowego Jamesa Chadwicka. Po wybuchu wojny Rotblat bezskutecznie próbował wydostać z okupowanej Polski swoją żonę. Tola Rotblat zginęła najprawdopodobniej w niemieckim nazistowskim obozie zagłady w Bełżcu.

W 1944 r. trafił do miasteczka-laboratorium Los Alamos w amerykańskim stanie Nowy Meksyk, gdzie wraz z zespołem naukowców z całego świata pracował nad tajnym projektem Manhattan, mającym na celu skonstruowanie bomby atomowej. Wycofał się z badań i wrócił do Anglii, gdy uznał, że ostatecznym celem projektu stało się nie zwycięstwo w wojnie, a wyścig zbrojeń z ZSRR. Politykę posiadania broni masowego rażenia jako środka odstraszającego uważał za niebezpieczną i nieskuteczną. W 1957 r. wspólnie z filozofem Bertrandem Russelem powołał Pugwash – międzynarodowy ruch pacyfistyczny, jednoczący naukowców z obu stron żelaznej kurtyny. Za tę inicjatywę w 1995 r. został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla.

Jako naukowiec zajmował się medycyną nuklearną, m.in. wpływem promieniowania jonizującego na powstawanie nowotworów. W 1946 r. przyjął obywatelstwo brytyjskie, a w 1998 r. otrzymał tytuł szlachecki. Od 1966 r. był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk. Nigdy nie ożenił się powtórnie. Zmarł w 2005 roku w Londynie, do końca życia podkreślając, że jest Polakiem z brytyjskim paszportem.

Leonid Hurwicz – Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii w 2007 roku

Leonid Hurwicz urodził się w  1917 r. w Moskwie, gdzie jego rodzice Adek (Adolf Abraham Hurwicz) i Zina (Zofia, z domu Salamon) schronili się przed I wojną światową. Podobno gdy dziadek  dziecka pierwszy raz zobaczył małego Leo, powiedział: „a chochem” czyli mędrzec (jidysz).

Wkrótce po narodzinach Leo, Hurwiczowie przenieśli się do Warszawy. Tutaj do dziewiątego roku życia pobierał nauki w domu, od matki, która zrezygnowała z pracy w gimnazjum, poświęcając się wychowaniu dzieci. Ojciec prowadził natomiast w Warszawie praktykę adwokacką; podobną karierę planował dla syna, mimo że ten marzył o karierze pianisty. W 1934 r. Hurwicz dostał się jednocześnie na Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego i do konserwatorium. Oba kierunki ukończył w 1938 roku.

Po uzyskaniu tytułu magistra podjął studia doktoranckie w London School of Economics. Po wybuchu II wojny światowej, gdy Brytyjczycy nie chcieli przedłużyć wizy, Hurwicz trafił do Genewy. Po niespełna roku w Szwajcarii, udało mu się zdobyć wizę amerykańską. W sierpniu 1940 r. znalazł się w Chicago. Tam podjął studia doktoranckie na Uniwersytecie w Chicago (nigdy ich nie ukończył). W 1941 r. dostał pracę w Bostonie na prestiżowym MIT (Massachusetts Institute of Technology) u Paula Samuelsona (noblisty z 1970 roku). Samuelson zatrudnił Hurwicza, dzięki doskonałej rekomendacji, jaką miał od profesora Oskara Langego z Chicago.

Pracował na kilku uczelniach, aby ostatecznie zostać wykładowcą Uniwersytetu w Minnesocie. Był bardzo aktywny także jako emerytowany profesor. Zajmował się m.in. teorią programowania matematycznego i teorią gier. Badał kwestie decentralizacji i efektywności systemów ekonomicznych oraz procesów alokacji zasobów. Publikował prace na temat teoretycznych i praktycznych zagadnień transformacji instytucjonalno-gospodarczych i rozwoju, w tym także przekształceń własnościowych w Polsce. Gdy w 2007 r. otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii miał 90 lat – był najstarszym laureatem w historii tej nagrody.

Leo Hurwicz, który ze względu na swój stan zdrowia nagrodę odbierał w Minnesocie, zmarł niecały rok później, w szpitalu, w wieku 91 lat.