Finanse odrodzonego kraju z jednej strony obciążone były bagażem przepisów, instytucji i zależności, odziedziczonych po czasach zaborów, z tego powodu silnie zresztą zróżnicowanych (sektor bankowy był znacznie bardziej rozwinięty w byłym Królestwie Kongresowym, niż w Galicji, Wielkopolsce czy na Kresach), z drugiej – formowały się niemal na nowo, w zmienionej rzeczywistości geopolitycznej, gospodarczej i prawnej. Dlatego współistniały w nich instytucje o jeszcze dziewiętnastowiecznym rodowodzie, powstałe zwłaszcza w ostatnim trzydziestoleciu XIX w. oraz na początku XX w., a wraz z nimi wpływy i fortuny bankierskie rodem jeszcze z Królestwa Polskiego czy Galicji, a z drugiej – wyrastały zupełnie nowe formy, zarówno powoływane przez państwo, jak też kształtujące się ponad dawnymi podziałami, niekiedy o skali ogólnopolskiej.

Kryteria

Próba wyodrębnienia na tym tle instytucji, które można uznać by za „żydowskie”, związane z historią Żydów polskich, wymaga sprecyzowania przyjętych kryteriów. Zatem, z jednej strony, za „żydowskie”, na potrzeby tego i kolejnych artykułów cyklu, uznano takie instytucje, w których władzach występują osoby niewątpliwie związane ze społecznością żydowską (wynika to z ich biografii, natomiast samo pochodzenie nie było przesądzające). Nie zawsze były to instytucje „czysto żydowskie”. Np. Towarzystwo Kredytowe Miasta Wilna trafiło tu z racji członkostwa Jeremiasza Cholema w radzie nadzorczej oraz Alberta Kabacznika w dyrekcji, choć pozostałe funkcje mogli zajmować Polacy. Tym niemniej, inżynier Jeremiasz Cholem (1891–1941) zginął w Zagładzie, o czym świadczy zapis w archiwum Jad Waszem; Albert Kabacznik zapisał się natomiast jako żydowski ławnik w magistracie Wilna w okresie 1918–1919. Analogicznie było w pozostałych przypadkach. Z drugiej strony – do „żydowskich” zaliczano automatycznie wszystkie te instytucje, które zrzeszone były w takich ciałach, jak Związek Żydowskich Towarzystw Spółdzielczych, co chyba nie wymaga szerszego komentarza. Natomiast podziały przedsiębiorstw na mniejsze grupy w poszczególnych branżach zostały powtórzone za źródłowym Rocznikiem polskiego przemysłu i handlu z 1938 roku. Szczegóły Czytelnik znajdzie w detalicznych hasłach.

Banki akcyjne

Banki akcyjne, oferujące krótkoterminowy kredyt bankowy – instytucje powołane do finansowania produkcji kapitalistycznej i dostarczania kapitału obrotowego dla handlu i przemysłu – rozwijały się u nas w specyficznych warunkach. Na zachodzie Europy, gdzie pojawiły się wcześniej, potrzeba ich istnienia wynikała z konieczności obsługi kredytowej istniejących już towarzystw akcyjnych – przemysłowych, handlowych, komunikacyjnych. W Polsce natomiast ich zaistnienie przypadło dopiero na ostatnie trzydziestolecie XIX w., było też w sporym stopniu ograniczone do terenów Królestwa Kongresowego. Wynikało to zarówno ze słabszego tempa rozwoju gospodarczego i nikłego zasobu kapitałów pieniężnych, jak również z bardzo silnej konkurencji zewnętrznej (np. dominacji banków austriackich i czeskich w Galicji). W II RP, w zupełnie zmienionych okolicznościach, ich niedługa lista musiała się ukształtować zatem zupełnie na nowo. Te wielkie instytucje nie miały „czysto żydowskiego” charakteru; zresztą nie mogło to mieć miejsca w przedsiębiorstwach o ustroju spółki akcyjnej. O znalezieniu się na naszej liście przesądziły zatem osoby samych bankierów, noszących często nazwiska rozpoznawalne z pierwszych stron polskiego życia gospodarczego (Kronenberg, Natanson, Fajans, Rotwand, Landau). Wpływali oni na działalność banków akcyjnych tak samo jak inne znane postacie, nie będące Żydami, takie jak August Zaleski w Banku Handlowym, Adam hr. Tarnowski w Banku Dyskontowym czy Zdzisław ks. Lubomirski w Banku Zachodnim. Nie przeszkadzało to jednak prasie endeckiej pielęgnować stereotypów. Pisząc o ówczesnej bankowości, narodowo-radykalna „Falanga” donosiła w maju 1937 r. o „potędze gospodarczej żydostwa w Polsce” oraz „złotych kajdanach żydowskiego kapitalizmu, skuwających nasze gospodarstwo”.

Domy bankowe

W II Rzeczypospolitej domy bankowe działały w oparciu o koncesje udzielane przez Ministerstwo Skarbu. Ustawodawstwo rozróżniało większe domy bankowe (z kapitałem na poziomie co najmniej 20% kapitału obowiązującego bank akcyjny) oraz mniejsze domy bankowe (z kapitałem na poziomie co najmniej 10% kapitału obowiązującego bank akcyjny). Większe domy bankowe mogły prowadzić wszelkie czynności bankowe. Mniejsze domy bankowe zajmowały się czynnościami depozytowo-kredytowymi, a także usługami inkasowymi, kupnem lub sprzedażą na rachunek własny lub obcy walut oraz krajowych i zagranicznych papierów wartościowych.

W przypadku domów bankowych rzeczywiście można mówić o „żydowskim” charakterze przedsiębiorstwa z przyczyn własnościowych, przy czym charakter ten mógł być nawet dziedziczny, np. gdy przedsiębiorstwo miało charakter rodzinny. Dla przykładu – dom bankowy Józefa Münzera w Bielsku powstał w 1892 roku. Jego założyciel był m.in. członkiem Żydowskiego Stowarzyszenia Humanitarnego B'nei B'rith „Austria-Ezra”. W 1937 r. przedsiębiorstwo należało do innych członków rodziny Münzerów, zapewne spadkobierców: Herminy Münzer, Gertrudy Münzer oraz dr Leona Münzera. Podobnie rodzinny charakter miał prawdziwy gigant w tej kategorii, Dom Bankowy D. M. Szereszowski, z siedzibą przy warszawskim placu Żelaznej Bramy. Został założony w 1864 r. przez kupca Dawida Moszego Szereszowskiego, a w 1915 r., po śmierci założyciela, nowymi właścicielami zostali jego synowie – Rafał i Michał Szereszowscy. Bracia z powodzeniem przeprowadzili firmę przez trudne lata I wojny światowej. Po pierwszej wojnie światowej lokowali fundusze w cukrowniach, fabrykach chemicznych, włókienniczych, a także w nieruchomościach.

Kantory wymiany

Pod nazwą kantorów wymiany kryły się przedsiębiorstwa, zgodnie z prawem bankowym mogące sprzedawać i kupować waluty na rachunek własny lub obcy, krajowe papiery wartościowe oraz losy loterii krajowych. Minimalny próg kapitału zakładowego wynosił 2% stawki dla banku akcyjnego. Wśród właścicieli kantorów wymiany było bardzo wielu Żydów. Np. krakowski kantor wymiany Henryka Sperlinga powstał w 1919 roku. Mieścił się przy Rynku Głównym 5. Kapitał zakładowy wynosił 30 tys. zł, zatrudniano 5 osób. Henryk Sperling, ur. 1889, syn Salomona Wolfa Sperlinga i Ruchel Sperling, zginął w 1942 r. w Zagładzie.

Instytucje kredytu długoterminowego

Były to instytucje wyspecjalizowane w udzielaniu kredytu długoterminowego w formie listów zastawnych i obligacji. Tworzyły one podstawę struktury kredytowej przed 1914 r., przyznając środki na podstawie zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomościach miejskich i wiejskich. Jak pisał Henryk Nowak w swoim tekście Bankowość i kredyt na obszarze Rzeczpospolitej przed wojną światową (w tomie Bank Polski 1828–1928, Warszawa 1928) ich zaistnienie wynikało z „dążności do uruchomienia w formie kredytu hipotecznego tego kapitału, którego miano wówczas pod dostatkiem, tj. ziemi”. Instytucje takie, z racji rolniczego charakteru ziem polskich, przed długi czas udzielały wyłącznie kredytu ziemskiego. Obecne zaś w naszym spisie towarzystwa kredytowe miejskie, ściśle wzorowane na towarzystwach kredytowych ziemskich, powstały dopiero z rozwojem handlu i przemysłu oraz rozbudową samych miast, i to wyłącznie na obszarze byłego Królestwa Kongresowego. Krajobraz ten przetrwał niejako do końca II Rzeczpospolitej. Towarzystwo Kredytowe Miejskie we Lwowie, w którego władzach znajdował się m.in. wybitny działacz żydowski, wiceprezydent miasta Wiktor Chajes (1875–1940), powstało dopiero w 1928 r., a obejmowało swym zasięgiem obszerne terytorium okręgów sądów apelacyjnych we Lwowie i Krakowie oraz sądu okręgowego w Cieszynie. O „żydowskości” tego typu towarzystw kredytowych mówić można tylko na podstawie zastosowania kryterium etnicznego w ich władzach:

Spółdzielnie kredytowe

Najliczniejsza kategoria obejmuje spółdzielnie kredytowe, czyli niewielkie instytucje zajmujące przyznawaniem drobnego kredytu spółdzielczego, pełniące także rolę kas oszczędnościowych. Ich rozkwit rozpoczął się równocześnie we wszystkich zaborach w latach 70. XIX w., wraz z popularyzacją niemieckich systemów spółdzielczych Schulzego (udziałowy; wysokie wkłady członkowskie oraz odpowiedzialność członków spółdzielni ograniczona do wysokości wkładu) oraz Raiffeisena (bezudziałowy; niskie wkłady członkowskie oraz nieograniczona odpowiedzialność spółdzielców za zobowiązania spółdzielni). Najbardziej rozwinięte spółdzielnie funkcjonowały w zaborze pruskim, ale tam było najmniej Żydów (odegrały za to ogromną rolę w podtrzymywaniu polskości).

W Galicji spółdzielnie pojawiły się po wydaniu ustawy o stowarzyszeniach zarobkowo-gospodarczych w 1873 roku. Istniał wyraźny podział na spółdzielnie polskie, żydowskie i ruskie (ukraińskie). Pierwsza spółdzielnia żydowska powstała w 1876 r. w Tyśmienicy. Pod koniec 1912 r. istniało w Galicji aż 912 żydowskich spółek kredytowych systemu Schulzego. Ich kapitał własny wynosił 41,5 mln koron, wkłady oszczędnościowe – 102,8 mln koron, a stan udzielonych pożyczek – 237,2 mln koron. Charakter centralny miał wobec nich powołany w 1901 r. Powszechny Związek na Własnej Pomocy Oparty Galicyjskich Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych. Istniała także druga centralna, znacznie mniejsza, pod nazwą Związek Kredytowy dla Drobnego Handlu i Przemysłu. Należało do niego 21 tzw. kas barona Hirscha, objętych patronatem Żydowskiego Towarzystwa Kolonizacyjnego (JCA).

Z kolei w zaborze rosyjskim popularną formę stanowiły towarzystwa wzajemnego kredytu, istniejące od początku lat 70. XIX wieku. Pod koniec 1913 r. było ich 98, a Żydzi stanowili 53,5% członków. Do tego, na początku 1914 r. istniały w Królestwie 872 stowarzyszenia drobnego kredytu, oparte o ustawę z 1904 r., a przeznaczone do obsługi rzemieślników, drobnego handlu i rolnictwa. Ok. 100 z nich miało charakter czysto żydowski, a ok. 200 – mieszany z udziałem żydowskim. Rozwój centralnych instytucji spółdzielczych, np. związków ogólnokrajowych, był w Rosji uniemożliwiany przez władze, obawiające się, iż zaczną pełnić one funkcje przedstawicielskie.

Spółdzielczość żydowska, o charakterze przede wszystkim kredytowym (90% instytucji), oparta najczęściej na systemie Schultzego, rozwijała się pomyślnie w okresie II RP, zwłaszcza do kryzysu 1930 r. oraz po 1937 roku. Była popularna w środowiskach ortodoksyjnych i syjonistycznych, natomiast niechętnie przyjmowana przez postępowców i liberałów, którym przeszkadzało kryterium etniczne.

Związek Żydowskich Towarzystw Spółdzielczych w Polsce

Liczne w międzywojniu spółdzielnie żydowskie tworzyły związki rewizyjne. Wiadomo jednak, ze pewna liczba spółdzielni żydowskich do nich nie przystąpiła, gdyż należała do polskich związków rewizyjnych albo w ogóle pozostawała poza związkami (często wynikało to z niechęci do nadmiernego zdaniem niektórych spółdzielców stosowania kryterium etnicznego czy religijnego). Początkowo powstały cztery żydowskie spółdzielcze związki rewizyjne:

• Związek Żydowskich Towarzystw Spółdzielczych w Polsce – założony w 1921 r. w Warszawie, zrzeszający spółdzielnie kredytowe z byłego zaboru rosyjskiego. Centralą finansową tego związku był Bank dla Spółdzielni S.A., a od 1930 r. – Centralny Bank Spółdzielczy. W 1933 r. do ZŻTSW należały 632 spółdzielnie.
• Związek Żydowskich Kupieckich Stowarzyszeń Spółdzielczych – założony w 1928 r. w Warszawie, zrzeszający zarówno spółdzielnie kredytowe, jak i rzemieślnicze, o charakterze ogólnopolskim. W 1933 r. zrzeszał 129 spółdzielni.
• Powszechny Związek na Wzajemnej Pomocy Oparty – wspomniana już była galicyjska instytucja centralna, założona w 1901 r. we Lwowie, zrzeszająca różne rodzaje spółdzielni. Centralą finansową tego związku był Bank Spółdzielczy Powszechnego Związku Spółdzielni we Lwowie. W 1933 r. zrzeszał 278 spółdzielni, wyłącznie z byłego zaboru austriackiego.
• Centrala Związków Spółdzielni Samopomocowych w Polsce – założona w 1931 r. we Lwowie. Zrzeszała wyłącznie spółdzielnie kredytowe, a wbrew nazwie działała tylko w dawnej Galicji. W 1933 r. należało do niej 91 spółdzielni.

Kryzys ekonomiczny przetrzebił liczebność spółdzielni. Wymusił też reorganizację żydowskiego ruchu spółdzielczego, w ramach której w 1933 r. spółdzielnie galicyjskie podporządkowano związkom warszawskim. Na pierwszy plan wysunął się wówczas Związek Żydowskich Towarzystw Spółdzielczych w Polsce. Przystąpiły do niego także centrale regionalne, takie jak Centralny Bank Ludowy Spółdzielni Żydowskich w Wilnie. Rocznik polskiego przemysłu i handlu wymienia w dziale „Finanse” następujących członków Związku Żydowskich Towarzystw Spółdzielczych (stan na 1937):

1. Bank Przemysłowo-Handlowy Spółdzielczy w Białymstoku
2. Bank Spółdzielczy Właścicieli Nieruchomości w Białymstoku
3. Bank Udziałowy Spółdzielczy w Białymstoku
4. Bielsko-Bialski Bank Spółdzielczy w Bielsku
5. Bank Kredytowo-Spółdzielczy w Bochni
6. Bank Spółdzielczo-Kredytowy w Chorzowie
7. Bank Ludowy w Chrzanowie
8. Bank Spółdzielczy Przemysłowców i Kupców w Częstochowie
9. Częstochowski Bank Spółdzielczy
10. Związek Kredytowy w Czortkowie
11. Kupiecka Spółdzielnia Kredytowa w Drohobyczu
12. Bank Kupiecki Spółdzielczy w Dubnie
13. Bank Spółdzielczy Rzemieślników i Drobnych Kupców w Dubnie
14. Żydowski Bank Ludowy w Głębokiem
15. Towarzystwo Bankowe w Gorlicach
16. Bank Kupiecki Spółdzielczy w Grodnie
17. Bank Ludowy w Grodnie
18. Bank Spółdzielczy w Grybowie
19. Kasa Ludowa w Hrubieszowie
20. Bank Ludowy w Jaśle
21. Bank Udziałowy w Katowicach
22. Podgórska Spółdzielnia Kredytowa w Krakowie
23. Spółdzielczy Bank Gwarancyjny w Krakowie
24. Spółdzielczy Bank Kredytowy w Krakowie
25. Bank Kupiecki Spółdzielczy w Lidzie
26. Żydowski Bank Ludowy w Lidzie
27. Bank Gospodarczy Spółdzielczy w Lublinie
28. Spółdzielczy Bank Gwarancyjny w Lublinie
29. Spółdzielczy Bank Zrzeszenia Kupców w Lublinie
30. Śródmiejski Bank Spółdzielczy w Lublinie
31. Centrala Kredytowa Kooperatyw Żydowskich w Małopolsce we Lwowie
32. Centralny Bank Spółdzielczy we Lwowie
33. Bank Kredytowy Spółdzielczy w Łomży
34. Bank Spółdzielczy w Łowiczu
35. Bank Kupiecko-Kredytowy Spółdzielczy w Łodzi
36. Bank Kredytowo-Spółdzielczy w Łodzi
37. Łódzki Spółdzielczy Bank Dyskontowy
38. Spółdzielczy Bank Kredytowy Właścicieli Nieruchomości miasta Łodzi
39. Spółdzielczy Bank Gospodarczy w Łucku
40. Bank Ludowy w Mielcu
41. Spółdzielcza Kasa Udziałowa w Międzyrzecu Podlaskim
42. Spółdzielczy Bank Handlowy w Międzyrzecu Podlaskim
43. Centralna Kasa Kredytowa w Mizoczu
44. Bank Ludowy w Mławie
45. Bank Kredytowy Spółdzielczy w Nowogródku
46. Kasa Kupiecka w Nowym Sączu
47. Spółdzielczy Związek Kredytowy w Nowym Sączu
48. Bank Kupiecko-Przemysłowy Spółdzielczy w Pińsku
49. Bank Ludowy w Pińsku
50. Bank Kupiecki Spółdzielczy w Płocku
51. Bank Kredytowy Spółdzielczy w Płońsku
52. Bank Komercyjny Spółdzielczy w Równem
53. Spółdzielcza Kasa Kupiecka w Równem
54. Spółdzielczy Bank Kupców i Przemysłowców w Równem
55. Spółdzielcza Kasa Dyskontowa w Sarnach
56. Spółdzielczy Bank Dyskontowy w Siedlcach
57. Bank Ludowy Spółdzielczy w Słonimie
58. Spółdzielcze Towarzystwo Wzajemnego Kredytu w Tarnowie
59. Związek Kredytowy w Tarnowie
60. Bank Ludowy w Wadowicach
61. Bank Spółdzielczy Kupców-Wojażerów w Warszawie
62. Centralny Bank Spółdzielczy w Warszawie
63. Kupiecki Bank Spółdzielczy w Warszawie
64. Powszechny Bank Ludowy w Warszawie
65. Praski Bank Ludowy w Warszawie
66. Spółdzielczy Bank Kupiectwa Włókienniczego w Warszawie
67. Śródmiejski Bank Spółdzielczy w Warszawie
68. Bank Spółdzielczy w Wieluniu
69. Bank Spółdzielczy Rzemieślników i Drobnych Kupców we Włocławku
70. Bank Ludowy we Włodzimierzu
71. Bank Kupiecki Spółdzielczy w Wołkowysku

Kasy kredytu bezprocentowego (Gemilut Chesed)

Jeszcze jedną formą działalności finansowej, nie ujętej już przez Rocznik polskiego przemysłu i handlu, były kasy kredytu bezprocentowego. Ich tworzeniem zajmował się tzw. Joint, czyli istniejący od 1914 r. American Jewish Joint Distribution Committee, obecny od 1918 r. w Europie Środkowo-Wschodniej. Początkowo Joint prowadził w Polsce swoją akcję charytatywną za pośrednictwem Banku dla Spółdzielni S.A., stworzonego w 1923 r. z przekształcenia Banku Rosyjsko-Polskiego S.A. W 1925 r. Joint zamierzał wycofać się z Polski, ale w obliczu złej sytuacji gospodarczej pozostał w niej, choć zmieniając sposób prowadzenia działalności. Teraz jego środki popłynęły do kas bezprocentowego kredytu, mających zapewnić przetrwanie drobnego przemysłu i rzemiosła żydowskiego. Nazwano je Gemilut Chesed od hebr. „dobry uczynek, bezinteresowna pożyczka”. W 1926 r. funkcjonowało 226 takich kas, w 1936 r. – już 826. Do 1928 r. kasy Gemilut Chesed podlegały trzem centralom regionalnym: Towarzystwu „Ekopo” (Wilno), Centralnemu Komitetowi Ratunkowemu (Kraków) oraz Centralnemu Komitetowi Ratunkowemu (Lwów). W 1928 r. rolę centrali przejęło Centralne Towarzystwo Popierania Kredytu Bezprocentowego i Krzewienia Pracy Produktywnej wśród Ludności Żydowskiej w Polsce (tzw. Cekabe). W 1936 r. kapitał kas wynosił ok. 5 milionów zł. Źródłem funduszy był przede wszystkim Joint, ale wsparcia udzielało też Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego RP[1.1].

 Adam Dylewski

Bibliografia:

• Rocznik polskiego przemysłu i handlu, Warszawa 1938.
• Morawski W., Słownik historyczny bankowości polskiej do 1939 roku, Warszawa 1998.
• Nowak H., Bankowość i kredyt na obszarze Rzeczpospolitej przed wojną światową, [w:] Bank Polski 1828–1928, Warszawa 1928.

Projekt dofinansowała Fundacja Kronenberga przy Citi Handlowy.